دانلود فایل های آموزشی

دانلود نمونه سوال فایل های آموزشی و پژوهشی نقد و بررسی مظالب دانشگاهی پروژه های داشجویی تحقیق و مقاله

برای دانلود متن کامل پایان نامه ها اینجا کلیک کنید

4f/ss (326)

4f/ss (326)

نام استاد :

جناب آقای ساروخانی

نام محققان :

قارایی – حسنی

دانشگاه جامع علمی و کاربردی

پائیز 1385

آموزش MICROSOFT WORD

مقدمه :

برنامه Word متداولترین برنامه واژه پرداز موجود به شمار می آید . هدف اصلی برنامه این است که در تایپ و قالب بندی متنها مفید واقع شود . اما ویژگیهای قدرتمند دیگری نیز دارد که امکان ایجاد جدولهای مختلف – کار با تصویرهای گرافیکی – طراحی صفحه وب و بسیاری از قابلیتهای دیگر را برایتان فراهم کرده است . برای مطالعه ی این دوره ی آموزشی نیاز است کاربران محترم آشنایی مقدماتی با محیط Windows داشته باشند . جهت نصب و اجرای نرم افزارهای Office که Word نیز شامل آن می شود ، نیاز به سیستمی با مشخصات ذیل می باشد :

* حداقل سیستم مورد نیاز پنتیوم 233

* 16 مگابایت Ram

* حدود 600 مگا بایت فضای آزاد

 

اصول کار با WORD

* اجرای Microsoft Word و آغاز کار با آن :

نرم افزار Word تحت سیستم عامل windows 98-2000-XP کار می کند. برای شروع از منوی Start‏ ، زیر منوی Programs و سپس گزینه Microsoft Word را انتخاب می کنیم.

 

* آشنایی با محیط کار و اجزای آن : *

 

دکمه Close یا بستن پنجره : جهـت بستن یک پنجره باز باید از این دکمه استفاده نمود ( البته از کلید ترکیبی ALT+F4 نیز میتوان استفاده کرد ). باید توجه داشت برای بستن هر پرونده میتوانید از منوی File زیر منوی Exit را نیز انتخاب نمائید.

 دکمه Maximize یا حداکثر سازی : برای اینکه بتوان پنجره را به حداکثر اندازه خود رساند میتوان از این دکمه استفاده نمود.

 دکمه Restore : پس از اینکه پنجره به حداکثر اندازه خود رسید برای تبدیل به اندازه قبلی خود از این دکمه استفاده می شود.

 دکمه Minimize یا حداقل سازی : با کلیک کردن بر روی این دکمه میتوان یک پنجره حداکثر شده و یا معمولی را حداقل نمود با انجام این عمل پنجره به حداقل خود می رسد و روی Task bar قرار می گیرد. توجه داشته باشید که پنجره ای که حداقل شده است بسته نشده و هنوز در حافظه مستقر است.

 نوار عنوان یا Title Bar : نواری که اسم پنجره روی آن قرار دارد نوار عنوان نامیده میشود از نوار عنوان میتوان برای حداکثر سازی و یا بازگردانی پنجره به حالت " وضعیت قبلی " استفاده نمود برای این کار کافی است روی نوار عنوان دبل کلیک نمائید .

 دکمه Control Bottom یا کنترل : این دکمه در سمت چپ صفحه مانیتور قرار دارد.با دکمه کنترل میتوان تمام عملیاتی که توضیح داده شد را انجام داد برای باز کردن دکمه کنترل کافی است روی دکمه آن کلیک کرد. عمل دیگر دکمه کنترل بستن پنجره است برای این کار باید روی نشانه دکمه کنترل دبل کلیک کرد.

 Move : برای جابجایی پنجره میتوان از این گزینه استفاده کرد . برای اینکه این گزینه فعال شود باید روی نوار عنوان دبل کلیک نمود .

 Menu Bar یا نوار منو : هر یک از منوها با توجه به نام خود، عملکردی خاص دارند. پس از باز شدن منو زیر منوها را مشاهده خواهید کرد که هر زیر منو به معنای یک فرمان می باشد .

 Toolbars یا نوار ابزار : نوارهای ابزار کلیدهای دسترسی سریعتر به زیر منوها می باشند. در اصل گزینه ها و فرمان های موجود در زیر منوها ، در نوارهای ابزار نیز موجودند و کار را جهت دسترسی سریعتر به زیر منوها آسان می کنند .

روشهای مختلف برای ظاهر کردن نوار ابزار :

الف ) انتخاب زیر منوی Toolbars از منوی View

ب ) کلیک راست بر روی Menu bar

 برای محو کردن نوار ابزارها میتوان روی آنها کلیک راست کرده و زمانی که فهرست نوارهای ابزار ظاهر گردید ، آنها را از حالت فعال در آورید بدین صورت شما نوار ابزارها را در روی صفحه نخواهید داشت .

 Ruler یا خط کش : خط کش یکی دیگر از ابزارهای کارآمد در برنامه Word میباشد. این خط کش بسیار دقیق بوده و با آنچه که شما روی کاغذ اندازه میگیرید برابر است . خط کش برای تنظیم حاشیه ها و تورفتگی ابتدای پاراگرافها استفاده میشود. برای ظاهر کردن خط کش از منوی View زیر منوی Ruler را انتخاب نمایید.

برای ظاهر کردن خط کش عمودی نیز میتوانید از منوی View پنجره را به حالت Page Layout برده و سپس از منوی Tools زیر منوی Options را انتخاب و از روی برگ نشان View گزینه Vertical Ruler را انتخاب نمائید. درصورتیکه بخواهید خط کش شما در سمت راست پنجره ظاهر شود مراحل بالا را تکرار و گزینه Right Ruler را انتخاب نمائید.

 

Scroll Bar یا نوارهای مرور : دکمه ها و نــوارهایی هستند که توسط آنها میتوان صفحه را جابجا نمود . این دکمه ها بطور افقی برای جابجایی به چپ و راست و بطور عمودی برای بالا و پائین طراحی شده اند. بجای استفاده از دکمه های مرور که با هر بار فشردن آنها کمی صفحه جابجا می شود میتوان از نوارهای مرور نیز استفاده کرد.

برای جابجایی باید روی این نوارها قرار گرفته و بـــا ماوس نوار را جابجا نمود. در صورتیکه سند شما دارای چند صفحه باشد میتواند نشان دهنده شمارش صفحه نیز باشد نوارهای مرور برای این کار باید اشاره گر ماوس را روی نـــوار برده و بر روی آن کلیک کنید تا شماره صفحه به نمایش در آید. برای ظاهر کردن Scroll bar عمودی و افقی و انتقال آن به سمت چپ پنجره، باید پنجره را از منوی View به حالت Page layout برده سپس از منوی Tools و زیر منوی options در برگ نشان View گزینه های Vertical Scroll bar, Horizontal Scroll bar و Left Scroll bar را انتخاب نمود.

 

Next Page, Previous Page یا صفحه قبل و بعد : برای آنکه یک صفحه به بالا یا پائین برود باید از این علامت استفاده کرد.

 

محیط تایپ : این محیط اصلی ترین قسمت برنامه است. این قسمت محل تایپ ، حروف چینی و صفحه آرایی شماست . تمام عملیاتی که باید در مورد کارتان انجام دهید در این محل خواهد بود .

 

مکان نما : محل حرف بعدی را که تایپ خواهد شدء نشان میدهد.

 Right Click یا کلیک راست : قرار دادن اشاره گر بر روی موضوعی خاص و کلیک دکمه سمت راست ماوس با این عمل منوی میانبری ظاهر میشود که کاربر میتواند از آن فرمانی را انتخاب نماید.

 Screen Tips یا نکته ابزار : کافیست با ماوس روی یکی از کلید ها قرار بگیرید و کمی مکث کنید خواهید دید یک جعبه متن کوچک به نام نکته ابزار باز خواهد شد و نام آن کلید را نشان خواهد داد.

 Status Bar یا نوار وضعیت : این نوار پائین ترین قسمت پنجره می باشد که به شما اطلاعاتی در مورد شماره صفحه ، قسمت ، کل صفحه ، فاصله از بالای صفحه، خط روی صفحه ، وضعیت کاراکتر و… می دهد توسط این سطر یا نوار شما میتوانید موقعیت خود را بیابید که اکنون در کدام صفحه و کدام سطر قرار گیرد. برای ظاهر کردن این نوار بر روی پنجره باید پنجره را از منوی View به حالت Page layout برده و سپس از منوی Tools و زیر منوی Options در برگ نشان View گزینه Status Bar را انتخاب کنید

4f/ss (5)

4f/ss (5)

تشکر و قدردانی

سپاس خدای را که به من توفیق داد درجه کارشناسی را با موفقیت به اتمام برسانم و تشکر می کنم از استاد راهنما جناب آقای دکتر بحرینیان که با راهنمائیهای خود مرا در انجام این پژوهش یاری رساندند.

تقدیم به

پدر و مادر عزیزم

گواهـی انجـام پـژوهـش

گواهی می شود :

این پایان نامه با موضوع ( بررسی رابطه برخی از ویژگیهای اقتصادی و اجتماعی با افت تحصیلی ) توسط خانم آمنه نصیری انجام و برای کسب درجه کارشناسی علوم تربیتی مورد مطالعه و بررسی قرار گرفت و با نمره ………….. پذیرفته شد .

استاد راهنما:

چکیده پژوهش

با توجه به این که چرخ های توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور در آینده نزدیک به دوش نسل دانش آموز امروز می باشد بنابراین باید توجه خاصی به آنها و مسائل و مشکلات آنها مبذول داشت نگارنده با در نظر گرفتن ضرورت توجه به این امر مسئله پایگاه اقتصادی و اجتماعی والدین و تاثیر آن را بر افت تحصیلی – علمی فرزندان بعنوان موضوع تحقیقی خود برگزید و ضمن ارائه تعریف دقیق مفاهیمی چون پایگاه اقتصادی – اجتماعی وافت تحصیلی _ علمی رابطه پایگاه اقتصادی – اجتماعی والدین و فعالیتهای عملی – تحصیلی فرزندان آنها دانش آموزان دختر پایه های دوم و سوم راهنمایی ناحیه 2 آموزش و پرورش شهرستان رباط کریم در سال تحصیلی 87-1386 را بعنوان یک مسئله تحقیقی و هدف تحقیقی درنظر گرفته است .

در این تحقیق ، محقق تاثیر متغیر مستقل پایگاه اقتصادی- اجتماعی والدین که با متغیر های شغل – درآمد تحصیلات والدین بارز شده است را بر متغیر های وابسته افت تحصیلی و عملی فرزندان که با متغیر های میزان فعال بودن دانش آموز در کلاس شکست در فعالیتهای فوق برنامه و میانگین درسی و معدل مشخص شده مورد بررسی قرار گرفته است. نگارنده پس از مطرح کردن دیدگاهها و تئوریهای مربوط و مرور تحقیقات پیشین وجه تمایز تحقیقات پیشین با تحقیق حاضر را که علاوه بر پایگاه اقتصادی اجتماعی بود و فعالیتهای فرهنگی و گروهی اجتماعی و جانبی فرزندان آنها در مدرسه می باشد نیز معین نموده است .

فهرست مطالب

عنوان

چکیده پژوهش

فصل اول – طرح تحقیق

مقدمه…………………………………………………………………………………………………….2

بیان مسئله…………………………………………………………………………………………….4

اهمیت و ضرورت پژوهش ………………………………………………………………….7

اهداف پژوهش …………………………………………………………………………………….9

تاریخچه موضوع ……………………………………………………………………………….11

فرضیات تحقیق ……………………………………………………………………………………16

متغیرهای پژوهش ………………………………………………………………………………..16

تعریف مفهومی و عملیاتی متغیرهای پژوهش ……………………………………….18

فصل دوم : ادبیات وپیشینه

مقدمه …………………………………………………………………………………………………..21

اهمیت خانواده ……………………………………………………………………………………..24

دیدگاه برخی از دانشمندان در مورد خانواده و اهمیت آن ……………………..28

خانواده از نظر اسلام…………………………………………………………………………….30

خانواده و تائید آن در تربیت و موفقیت تحصیلی آنان…………………………..31

موقعیت کودک در خانه………………………………………………………………………….32

جو عاطفی خانواده ……………………………………………………………………………….35

وضعیت اجتماعی – فرهنگی – اقتصادی خانواده………………………………….37

فقدان والد یا والدین ………………………………………………………………………………40

کودکان با مادران شاغل ……………………………………………………………………….42

تحصیلات والدین ………………………………………………………………………………….44

تحقیقات انجام گرفته در خارج ………………………………………………………………47

تحقیقات انجام گرفته در داخل ………………………………………………………………49

علل افت تحصیلی ………………………………………………………………………………….51

اندازه خانواده ………………………………………………………………………………………53

تحصیل ………………………………………………………………………………………………..54

عوامل موثر در افت تحصیلی از نظر خود دانش آموز……………………………55

راههای مقابله با افت تحصیلی………………………………………………………………..57

اقدام های سازمانی ……………………………………………………………………………….59

اقدام های انگیزشی و مادی …………………………………………………………………..60

اقدام های غیر رسمی ……………………………………………………………………………61

افت تحصیلی در غرب و شیوه های مبارزه با آن ………………………………….62

افت تحصیلی و عوامل درون مدرسه …………………………………………………….64

روش های توجیهی و جبرانی مقابله با افت تحصیلی ……………………………..64

روش های تغییر و تحول بنیادی در مدرسه ………………………………………….67

فصل سوم :

روش پژوهش ………………………………………………………………………………………71

جامعه آماری ………………………………………………………………………………………..72

نمونه آماری …………………………………………………………………………………………72

ابزار اندازه گیری ………………………………………………………………………………….73

فصل چهارم :

مقدمه …………………………………………………………………………………………………..75

تجزیه و تحلیل اطلاعات ………………………………………………………………………..77

فصل پنجم :

نتیجه گیری و پیشنهادات

نتیجه گیری از یافته های تحقیق ……………………………………………………………97

محدودیتهای تحقیق ………………………………………………………………………………99

ضمائم ………………………………………………………………………………………………..102



قیمت: 100 تومان

6f/2 (34545)

6f/2 (34545)

بسمه تعالی

دانشگاه آزاد اسلامی

واحد کرج

«گزارش نهایی طرح پژوهشی»

سنتز ترکیبات لیمونن (و بورنئول) از روغن تربانتین

مجری طرح :

عباس احمدی

1383-1382

گیاهان معطر عموماً به دسته ای از گیاهان اطلاق می شود که حاوی ترکیبات معطر و یا بعبارت دیگر اسانس هستند . این قبیل گیاهان با تنوع فراوان در کشورمان گسترده شده اند . امروزه استفاده از روغنهای اسانس در صنایع بهداشتی ، آرایشی ، غذایی و داروئی به قدری وسیع است که در بسیاری از کشورها مقادیر زیادی از این اسانس ها و یا ترکیبات تشکیل دهند آنها بصورت سنتزی تهیه می شوند .

انسان های طبیعی بدلیل عدم خطرات ناشی از آلودگی با مواد شیمیایی و نیز بو و اثر ویژه که در ترکیبات سنتزی براحتی قابل دسترسی نیست ، بسیار قابل توجه می باشند . در کشور ما با وجود تنوع آب و هوایی و شرایط مناسب کاشت و پرورش گیاهان معطر ، اسانس های استخراج شده از این گیاهان نه تنها می توانند نیاز داخلی را رفع نمایند ، بلکه می توانند جایگاه مهمی را در صادرات کشور داشته باشند . در هر حال توضیح و تبیین و موارد کاربرد یک اسانس در درجه اول به شناخت علمی آن مربوط می شود .

در واقع ترکیبات معطر گیاه یکی از پدیده های جالب متابویسم گیاه است و بیشترین میزان رایحه را می توان از طریق گلهای تازه احساس نمود که از حضور مقادیر ناچیزی از روغنهای اسانسی در گلبرگها ناشی شده است .

روغنهای اسانسی گاهی در شکل آزاد ، مانند اسانس موجود در گل رز و اسطوقدوس و گاه بصورت گلوکوزید است که تحت شرایط مطلوب و در حضور آنزیم و با عمل تخمیر به شکل آزاد در می آید (مانند اسانس یاس) . البته روغنهای اسانسی در سایر اندامهای گیاه نیز وجود دارند ، نظیر گل ، برگ ، پوست تنه گیاه و …

روغنهای اسانسی از دیدگاه شیمیایی ، مخلوطهای بسیار پیچیده شامل ترپن ها و سسکوئی ترپن ها و مشتقات اکسیژنه آنها و ترکیبات دیگر هستند .

اکثر ترکیبات تشکیل دهنده اسانس ها ، خواصی دارند که استفاده از آنها را به صورت فرآورده های داروئی ، بهداشتی و غذایی امکانپذیر می سازد و بطور کلی ترکیبات متشکله اسانسها را می توان به سه دسته مهم زیر تقسیم بندی نمود .

1)مونوترپن های اکسیژن دار

2)مونوترپن های بدون اکسیژن

3)سسکوئی ترپن ها

مونوترپن ها می توانند خطی ، یک حلقه ای و یا دو حلقه ای باشند . مونوترپن های اکسیژن نیز می توانند به فرمهای الکلی ، کتونی ، آلدئیدی و غیره باشند .

سقز از نظر شیمیائی جزء خانواده صمغ های طبیعی است . این دسته از مواد از منابع طبیعی بدست آمده و دارای خواص مختلف فیزیکی و شیمیایی هستند . استخراج این مواد از پوست درختان صورت می گیرد که بصورت طبیعی یال مصنوعی شکافته شده و این مواد به شکل مایع غلیظ از آن خارج می شوند که در مجاورت هوا بخشی از مواد صمغ تبخیر می گردد (مواد فرار) و باقیمانده که قابل تبخیر نمی باشد ، در مجاورت هوا عمل اکسیداسیون و پلیمریزاسیون تدریجی در آن انجام می گیرد و به ماده خشک و جامدی تبدیل می گردد ه در اغلب حلالهای آلی حل می گردد .

اصولاً صمغ های طبیعی را نسبت به زمان نگهداری و حلالیت به دو گروه محلول در الکل و محلول در روغن تقسیم می کنند. این مواد اصولاً قابل کریستالیزاسیون نبوده و دارای وزن مولکولی بالای 2000 می باشند و نقطه ذوب مشخصی هم ندارند .

جهت استخراج صمغ ، ابتدا یک برش V شکل در پوسته درخت ایجاد نموده و مایع و غلیظ صمغ خارج شده را جمع آوری می کنند و از هر برش در حدود 4-3 کیلوگرم مایع صمغ بدست می آید . صمغ استخراج شده را به کمک حلالهای آلی رقیق نموده و پس از ته نشین شدن ذرات و ناخالصی ها ، عمل فیلتراسیون را انجام می دهند و آنگاه صمغ تصفیه شده را تقطیر می کنند .

در اثر تقطیر صمغ رقیق شده با حلالهای آلی ، مواد فرار تشکیل دهنده صمغ بنام روغن تربانتین جدا شده و آنچه که بصورت جامد باقی می ماند ، بنام روزین یا لکوفن (به فارسی : سقز) نامیده می شود .

منابع اصلی استخراج صمغ گیاهی از انواع درختان جنگلی سوزنی برگ و پسته کوهی است که در ایران گونه هایی از پسته کوهی در مناطق فارس ، کرمان ، باختران ، کردستان و آذربایجان غربی می روید و ارتفاع آن بیش از پانزده متر و تاجی گرد و بزرگ و تنه های قطور به قطر نیم متر و بصورت ناصاف و تیره دارد . این درخت به نامهای بنه ، ون و گودن نیز معروف است .

اصولاً روغن تربانتین بعنوان ماده اولیه جهت تهیه اسانس و عطریات و نیز بعنوان حلال در صنایع رنگ سازی مصرف دارد . این روغن مخلوطی از هیدروکربنهای سیکلیک با یک باند مضاعف است که اصطلاحاً بنام هیدروکربنهای ترپنی نامیده می شود و نسبت آنها در روغنهای ترپانتین محتلف ، یکسان نیست و مقدار درصد آنها در صمغ های حاصله از انواع گونه های درختان جنگلی ، متغیر است .

جدول زیر نسبت درصد این مواد را در روغن تربانتین نشان می دهد :
درصد اجزاء روغنی

96-59 آنها پینن

23-6/0 بتاپینن

24-1/0 3-کارن

2-0 سایر ترپنها

شناسایی و تعیین مقدار ترکیبات موجود در صمغ طبیعی ایران :

روش تقطیر ، اولین روش جهت شناسایی ترکیبات فرار موجود در صمغ است . برای این منظور ،‌ابتدا مقدار 50gr از صصمغ را در یک بالون 1 لیتری مجهز به سیستم بخار توزین نموده و سپس تقطیر ترکیبات فرار (روغن تربانتین) صمغ را به کمک بخار آب انجام می دهیم . عمل تقطیر با بخار آب را تا مرحله ای ادامه می دهیم که ذرات روغن همراه با قطرات آب کندانسه شده نباشد . در این حالت سیستم بخار را قطع کرده و تقطیر را قطع می کنیم . محصول تقطیر شده که شامل دو فاز آلی (روغن تربانتین) و فاز آبی می شود را توسط دکانتور جدا می کنیم . فاز آلی (روغن تربانتین) را با سولفات دیم ایندر ، خشک می‌کنیم .

حال محتوی بالون تقطیر را درحالت گرم در یک بشر دو لیتری که محتوی یک لیتر آب باشد ، خال ینموده و در نتیجه سرد شدن ناگهانی ، صمغ کاملاً جامد شده و بصورت نامحلول در آب باقی ماند که اصطلاحاً آنرا سقز می نامند که پس از جدا شدن و خشک کردن ، توزین می شود .

جدول زیر درصد مواد فرار و غیرفرار را در صمغ طبیعی ایران نشان می دهد :

سمغ طبیعی ایران درصد مواد

مواد فرار (روغن تربانین) 6/31

مواد غیرفرار (سقز)‌ 4/68

ضریب شکست نقطه جوش درصد وزنی روغن تربالتین

4654/1 156 90 آلفا پینن

4735/1 167 9 بتا پینن

475/1 171 6/0 دلتا پینن

– – 4/0 سایر

سمیت :

روغن تربانتین بر روی پوست و بافتهای ارگانهای تنفسی و چشم اثر می گذارد و مسمومیت بالای 100 ppm از آن در انسان ایجاد رگیجه ، ضربان شدید قلب و در حالت بسیار نادری باعث ناراحتی کلیه می شود . به هر حال در غلظتهای پائین تر از 100ppm ، اصولاً ایجاد ناراحتی نمی کند و بوی آن نیز در حدود غلظتی 200ppm قابل ملاحظه می باشد .

موارد استعمال روغن تربانین و فرآورده های حاصل از آن :

روغن تربانتین خام به عنوان حلال برای آلکید رزین ها ، روغن ها و لاکها و نیز رنگهای نقاشی مصرف می شود و به دلیل ایجاد پروکسید ، خشک شدن رنگهای

روغنی تسریع می کند .

مشتقات مهم حاصله ازروغن تربانتین :

چون در حدود 90 درصد از روغن تربانتین ایران را آلفاپینن تشکیل می دهد ،‌بنابراین برای سنتز اسانس های مختلف از این ماده ، از طریق واکنش بین آلفاپینن و واکنشگرهای مختلف خواهیم نمود :

دیاگرام روغن تربانتین ایران :

کار عملی :

بدلیل آنکه قسمت اعظم (در حدود 90 درصد) روغن تربانتین موجود در ایران را ماده آلفاپینن تشکیل می دهد ، بنابراین روغن تربانتین تقطیر شده را به عنوان منبع غنی شده از آلفاپینن ،‌بعنوان واکنشگر در نظر گرفته و چون این روغن در ایران به مقدار زیادی وجود داشته و از نظر قیمت نیز درحد مناسبی است ، بنابراین قادر خواهیم بود با انجام یکسری از واکنشها ، سایر ترکیبات اسانسی را از این ماده بدست آوریم .

روغن تربانتین موجود در بازار بدلیل وجود ناخالصیهائی ، به شکل مایع زردرنگ ویسکوزی است که برای مصرف بایستی تقطیر شود . برای این منظور ابتدا بایستی روغن موردنظر را تحت خلاء تقطیر با بخار آب نمائیم و محلول را که مایع روغنی شفافی است ، بدست آورد و بقیه اعمال بر روی این روغن تقطیر شده (غنی از آلفاپینن انجام شده و اسانسهای مختلف از آن سنتز می شوند .

الف)آلفاپنین ()

این‌ماده‌با نام شیمیایی ، pinene ، 2-pinene ، 2,6,6-Trimethylbicyvlo[3,1,1]hept -2-ene ، و فرمول بسته و فرمول گسترده فوق ، یک مونوترپن هیدروکربنی دو حلقه ای است که از نظر تجارتی بسیار مهم است . این ماده در طبیعت به اشکال ایزومری مختلفی وجود دارد (d ، L ، dL).

شکل d در pinus halepensis (تربانتین یونانی) و p.sylvestris (تربانتین روسی) و اسانس چوب (kinaki) به عنوان جزء اصلی بین 60-80% وجود دارد . ایزومر یا ، در روغن تربانتین اسپانیایی به میزان 90 درصد و در تربانتین استرالیائی در حدود 95 درصد وجود داد . این ماده بصورت مخلوط با بتاپینن در تعداد زیادی از اسانس ها وجود دارد .

آلفا پینن از روش تقطیر جزء به جزء براحتی از منابع آن قابل استخراج است .

نوع راسمیک این ترکیب (موجود در روغن تربانتین) حالت مایع و یونی مخصوص تربانتین را دارد و در حلال آب غیرمحلول بوده و در الکل واتروکلروفرم و اسید استیک گلاسیال محلول می باشد .

ترپن هایی مثل آلفا و بتاپنین در واکنشهای متعددی مثل ایزومریزاسیون ، اکسیداسیون ، هیدراسیون ، هیدروبوراسیون و … شرکت می کنند و تولید ترپن هایی را می کنند که بوی مشخص چوبی کافوری ، لیموئی ، نعناعی ، علفی ، خاکی ، میوه ای و گلی دارند و بطور گسترده در تهیه عطرها و چاشنی ها و مواد داروئی و پلیمرها بکار می روند . همچنین از پینن ها (آلفا و بتاپینن) در تهیه ترکیبات ترپنوئیدی دیگری که اکثراً مصرف اسانس دارند، مانند terepinolene، terpine hydrate، terpineol، camphor، caphene، ocimene استفاده می شود.

می توان گفت که آلفاپیشن یکی از شناخته شده ترین ها است که سنتز شیمیایی آن سالهاست که انجام می گیرد. ترپن های تربانتین در ساخت صابونها، کرمها، عطرها، بخورها، پاک کننده ها، رنگها، روغن ها، لاکها، روکش ها، لاستیک ها، جسبها، کاغذها، صنایع نساجی، داروهای ضد عفونی کننده، حشره کش ها، آفت کش ها، چرم‌ها و حلالها بکار می رود.

از خود محصول پنین در مقادیر کم برای تهیه اسانس های مصنوعی گلابی، جوز هندی، شمعدانی، اسطوقدوس و کاج استفاده می شود.

ب)تهیه بتا-پنین (-pinene)

از آنجا که بتاپنین [2(10)-pinene] در تهیه بسیاری از اسانس هایی از این خانواده بعنوان ماده اولیه شرکت دارد و براختی نیز می توان آنرا از آلفا-پنین بدست آورد. بنابراین در مرحله بعدی، پس از خالص سازی روغن تربانین و جداسازی اجزاء فرار بصورت مخلوط (قسمت اعظم آن آلفا-پنین می باشد) بنا-پنین را تهیه می کنیم.

لبته برای تهیه بنا-پنین و همچنین لیموننن و بورنئول روشهای بسیاری در نابع جستجو شده بدست آمد که بیشتر از طریق استفاده از یکسری زشولیتهای مخصوص قابلیت و راندمان بالا و نیز در بعضی روشها، استفاده از یکسری واکنش گرهای مخصوص انجام می شد که کلاً در هر مرحله بعد از انجام یکسری آزمایشات، بهترین روش انتخاب نموده و آنرا انجام می دهیم:

برای تهیه بتا-پنین، مقدار 1 گرم بنزوتیف اسید را به همراه 55cc از آلفا-پنین تقطیر شده از روغن تربانین تقطیر شده استفاده کردیم)و به انئازه سراسپاستول به آن هیدروکینون در دمای درون یک صاوبن 50 میلی لیتری اضافه نموده و به مدت 48 ساعت رفلاکس می کنیم و پس از اتمام مدت حرارت دادن، عمل خنثی سازی را انجام داده و بعد از استخراج با حلال آلی و خشک نمودن آن با سولفات سدیم انیدر ماده را بدست آورده و مجدداً آنرا با بخار آب تقطیر می کنیم.

ج)لیموننن

لیموننن با فرمول بسته و ساختمان نسوق سونوترپن حلقوی است که به فرمهای راستگرد (d)، چپگر (L) و فرم راسمیک (dL) وجود دارد.

لیموننن مایع بی رنگی است که بسوی شبیه لیمو دارد. در آب غیر محلول بوده ولی در الکی حل می شود. لیموننن در مجاورت هوا یک لایه اکسید تشکیل می دهد که این لایه رفتاری شبیه لاستیک ی روعنهای خشک شونده دارد.

این ماده که در حقیقیت ماده تلخ و مرکبات و لیمو است دارای اثر سمی و تحریک کننده پوست(سوزش آور) می باشد. بخارات آن اثر میکروبهای مولد بیماری نظیر منگوکوک را در مدت 15 دقیقه و با سیل تیوفیئید را حداقل در 1 ساعت و ملد ذات الریه را در مدت 3-1 ساعت، استافیلوکوک طلایی را در مدت 20 دقیقه و استرپتوکوک را در مدت 12-3 ساعت، باسیل مولد را در مدت 5 دقیقه و باسیل مولد دیفتری را در مدت 20 دقیقه خنثی می کند.

لیموننن در فرمول فرآورده های داروئی نظیر قرض بی کربنات سدیم و پمادهای عفونی کننده وارد می شوند. همچنین در ساخت ویتامین A، از لیموننن استفاده می شود.

این ماده همچنین در حدود 95 درصد روغنهای با طعم لیمو یا انگور را تشکیل می دهد و به عنوان یک کجصول جانبی در صنعت مرکبات به قدار زیادی تولید می شود.

این ماده در عطرسازی، مغطر نمودن مواد آرایشی، ساختن صابونهای رنگی، خوشبو کننده ها، طغم دهنده ها و به عنوان حلال در ساخت رزیسن ها و مرطوب کننده ها بکار می رود.

برای تضفیه این ماده، مقدار 4.3 گرم از آلفا پنین زا درون یک بالون 50 به همراه مکنت انداخته و مقدار 2.7 گژرم از اسید سالیسیلیک و مقدار 1 گرم استامپ را به آن افزوده و به مدت 45 ساع در دمای رفلاکس می کنیم و سپس محصول تیره بدست آمده را ‍(dl لیونسن) توسط بخار آب تقطیر می کنیم و سپس محصول روغنی بدست آمده را توسط حلال آبی استخراج نموده و با سولفات سدیم اسید خشک می کنیم.

بورنتول (Borentol)

در این پروژه تحقیقاتی، هدف فقط تهیه اسانس لیموننن بوده است ولیکن با توجه به جستجو در منابع و نزدیکی ساختار اسانس بورنتول با اسانس لیموننن و راحتی سنتز آن از اسانس لیموننن بعنوان یک اسانس دیگر بر روی سنتز این ماده نیز کار کردیم.

این اسانس جزو خانواده لیموننن بوده و بوی آن شبیه لیموئی تند است. برای ساخت این اسانس از روغن تربانتین و آلفاپنین، می بایستی تقریباً اعمالی نسبتاً مشابه با اسانس لیموننن را انجام داد ولیکن با کمی تغییر، نحوه عمل بدین صورت است که مقدار 4.5 گرم از آلفا-پنین را درون یک بالون 50 همراه مگنت انداخته و مقدار 2.7 گرم اسید سالیسیلیک را به آن افزوده و به مدت 45 ساعت آنرا در دمای رفلاکس می کنیم و سپس محصول تیره رنگ بدست آمده را توسط سود قلیلیی نموده و سپس توسط بخار آب تقطیر می کنیم. محصول روغنی بدست آمده پس از استخراج با حلال آلی و خشک کردن با سولفات سدیم ، بورنتول خواهد بود که به شکل جامد بوده و نقطه ذوب آن می باشد(فرم dl) که می توان آنرا توسط رقیق کردن در حلالهای خاص بعنوان اسانس بکار برد.

نتیجه گیری :

در این مدت ما توانستیم دو اسانس خوشبو با بوی لیمویی ساده و لیمویی تند را از روغن تربانتین ایران (شامل حدود %90 آلفاپینن) سنتز نمائیم . جالب آن است که بدانیم تولد این دو اسانس که در صنایع مختلف آرایشی و بهداشتی و داروسازی و … مصرف عمده دارند (بویژه لیمونن) در مقیاس آزمایشگاهی با موقعیت و صرفه اقتصادی همراه بوده و به نسبت اسانس های لیموئی خارجی ، قیمت مناسبی دارد و می تواند جایگزین منابی برای این اسانس ها در صنایع فوق الذکر باشد .


۰

gl/l (1113)

gl/l (1113)

فصل اول

1ـ1 مقدمه

متوسط تولید مرکبات کشور حدود 5/16 تن در هکتار است در حالیکه متوسط تولید جهانی مرکبات بین 25 تا 50 تن در هکتار ذکر شده است . گر چه استان فارس با تولید 3/20 تن در هکتار بالاترین راندمان تولید مرکبات را بین استانهای کشور به خود اختصاص داده است لیکن این عملکرد از میانگین عملکرد جهانی به مراتب کمتر است . یکی از علل عمده پایین بودن عملکرد در باغات کشور ، عدم مصرف متعادل کودها و نا به عبارت دیگر تغذیه نامطلوب درختان مرکبات است . در بررسیهای انجام شده بر بوی نتایج تجزیه شیمیایی برگ حدود 1000 باغ مرکبات شامل ارقام پرتقال ، نارنگی و لیمو شیرین و مشاهدات ظاهرن در سطح استان مشخص گردیده است که در بسیاری از باغات کمبود شدید عناصر روی و آهن در مرکبات وجود دارد (11)

کشت و پرورش درختان مرکبات در جنوب ایران ، بخاطر طولانی بودن دوره آفتابن و گرمای متناسب از اهمیت ویژه ای برخوردار است . در این مناطق بخاطر قلیایی بودن خاک ، جذب عناصر کم مصرف مثل آهن و روی کمتر صورت می گیرد . بنابراین تمامی درختان علائم کمبود شدیدی از آهن و روی در خود نشان می دهند و میزان تشکیل میوه در درختان پایین است . لذا باغداران برای برطرف کردن اثرات ناشی از این کمبودها مرتباً کودهای آهن و روی (سکوسترن) استفاده می نمایند . این کودها وارداتی بوده و ارز بری زیادی دارند و چون پای درخت و یا همراه با آب آبیاری مصرف میشوند درصد کمی از کود مصرف شده جذب می گردد.

در استان فارس یزدیک به 20 درصد مرکبات کشور کشت شده است . در میان شهرهای استان فارس ، جهرم یکی از مهمترین مراکز تولید مرکبات استان محسوب می شود (3 و6) . در این منطقه نیز بخاطر قلیایی بودن خاک تمامی درختان مرکبات با کمبود آهن و روی و دیگر عناصر کم مصرف روبرو هستند . این کمبودها موجب ضعف رشد و کاهش تشکیل میوه ، کاهش عملکرد و در بسیاری از موارد کاهش کیفیت محصول میشود .

در این تحقیق اثرات محلول پاشی کودهای سولفات آهن و روی به صورت محلول پاشی بر روی درختان لیمو خارکی رقم لیسبون بررسی شده است .

2ـ1ـ تاریخچه

مرکبات را بدون تردید میتوان از مهمترین میوه های مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری بحساب آورد . مرکبات از جمله میوه های تاریخی دنیاست و منشأ آن بنظر بسیاری از پژوهشگران ، جنوب شرقی آسیا شامل چین ، هند شرقی ، مالایا فیلیپین ، کشورهای عربی و نیز از هیمالیا تا اندونزی بوده است . در بین این مناطق وسیع احتمالاً سمال شرقی هند و نواحی شمال برمه موطی و مرکز اصلی مرکبات محسوب می شود . با نگرش عمیق در مورد سیر تکاملی مرکبات چنین بر می آید که اولین میوه شناخته شده از جنس مرکبات بوسیله انسان بالنگ بوده که برای اولین بار در حدود 350 سال قبل از میلاد مسیح یعنی حدود دو هزار و سیصد سال پیش در منطقه شوش خوزستان وجود داشته است . بدین تربیب میتوان بیان نمود که سواحل ایرانی دریای مازندران نیز به عنوان مرکز ثانویه انتشار مرکبات می باشد زیرا در ایران علاوه بر بالنگ انواع وحشی و غیر اقتصادی مرکبات مانند سلطان مرکبات نیز دیده میشود (1و20) . با توجه به شواهد بدست آمده ، برای نخستین بار در سال 1178 میلادی گونه هایی از مرکبات از طریق ایران به اروپا برده شده است ، اما کاشت آن تنها از قرن پانزدهم میلادی مورد توجه اروپاییان قرار گرفت . در سال 1493 میلادی کریستف کلمب ، بذد نارنج و لیمو را به آمریکا برد و با مهاجرت اسپانیاییها به قاره آمریکا در قرن شانزدهم ، کاشت این محصول در آمریکا نیز متداول گردید (26) .

دکتر تایزوبوتاناکا که سالها در زمینه مرکبات تحقیق نموده است منشأ مرکبات را خطی فرضی از جنوب شرقی آسیا پیشنهاد نمود . وی پراکندگی مرکبات ترش و شیرین را روی این خط در جنوب دانسته که سپس به سایر نقاط دنیا انتقال یافته است . به عقیده سوینگل موطن لایم جزایر شرق هند بوده و احتمالاً از دریای عمان بوسیله سربازان عرب به مصر و اروپا انتقال داده شده است (2 و 20 ) .

کیلرمن گزارش نموده است که بذر بالنگ یا بادرنگ ، در حفاریهای مربوط به جنوب بابل حکایت از قدمت 4000 سال قبل از میلاد آن رد این مناطق دارد .

ورود مرکبات در ایران به جز گونه بالنگ ، سابقه ای حدود 400 ساله دارد .

به استناد مدارک تاریخی ، ایران دروازه خروج مرکبات از آسیا به سایر نقاط دنیا بوده و یا به عبارت دیگر مرکبات از موطن اصلی خود به ایران و سپس به فلسطین و بالاخره به اروپای جنوبی و آمریکا انتقال یافته است (1 و5) . در دوره صفویه به لحاظ تردد کشتیهای پرتقالی در جنوب ایران بذر پرتقال در اختیار مردم جنوب قرار گرفت و کشت شد ، سپس تذر آن از جنوب در حدود 300 سال قبل به سمال کشور آورده شد در خرم آباد تنکابن کشت گردند . در اوایل سال 1300 ، گونه ها و

ارقام مختلف مرکبات وارد ایران شد و در باغهایی که متعلق به خاندان سلطنتی بود و یا در برخی باغهای شخصی مرتوط به علاقمندان باغبانی کشت گردید(1و5).

3ـ1ـ مناطق تولید مرکبات ایران و جهان

مرکبات در کلیه نقاطی که بین 40 درجه عرض شمالی و جنوبی نسبت به استوا قرار دارند کشت میشود . تولید مرکبات در بیش از 40 کشور دنیا متداول بوده و منبع پر در آمدی برای تولید کنندگان به شمار می رود . گر چه مرکبات در زمره کشتهای متراکم کحسوب می شود و تولید آن پر هزینه میباشد ، اما بدلیل عملکرد بالای آن که به بیش از 70 تن در هکتار نیز می رسد ، از نظر تجاری محصولی سود آور محسوب میشود . تولید جهانی مرکبات در سال 1998 میلادز بر طبق آمار سازمان خوا و بار کشاورزی جهانی (F.A.O) بالغ بر 100 میلیون تن بوده است که در این میان کشور برزیل بزرگترین تولید کننده جهان بوده که م90 درصد مرکبات این کشور به آب میوه تبدیل و به کشورهای اروپایی صادر شده است (6و25).

کشور ایران با تولید سه میلیون و پنجاه و یک هزار تن مرکبات ، هشتمین تولید کننده و با 640 هزار تن لایم اولین تولید کننده در خاور میانه و مدیترانه است . در بین 50 کشور تولید کننده که در سطحی حدود 6/1 میلیون هکتار به تولید مرکبات می پردازند ، کشور ایران قریب 3 میلیون تن مرکبات را در مساحتی حدود 222 هزار هکتار در مناطق مختلف شمال و جنوب کشور توبید مینماید . متأسفانه نام ایران و تولیدات آن کمتر در جداول آماری فائودرج گردیده است . تمام تولیدات مرکبات ایران به صورت تازه و مقادیر ناچیزی به صورت آب میوه به مصرف داخلی می رسد . مازندران ، فارس ، جیرفت و کهنوج و هرمزگان به ترتیب با 6/38 ،9/20 ،14و 2/12

درصد از سطح درختان بارور رتبه های اول تا چهارم را به خود اختصاص داده اند و جمعاً 7/85 درصد سطح بارور مرکبات کشور در این مناطق قرار دارد (20).

بطور کلی پرورش مرکبات در ایران در سه منطقه شمالی ، مرکزی و سواحل خلیج فارس و دریای عمان صورت میگیرد . سواحل شمالی کشور از وسیع ترین مناطق پرورش مرکبات بوده و سطحی بالغ بر 84081 هکتار را به خود اختصاص داده است . نواحی مرکزی کشور که شامل استانهای خوزستان ، فارس ، کرمان ، باختران و سیستان و بلوچستان می باشد سطحی بالغ بر 87239 هکتار و تولید 1282715 تن به پرورش مرکبات اختصاص یافته است . در حاشیه خلیج فارس و دریای عمان در عرض جغرافیایی حدود 23 درجه حدود 24333 هکتار باغ مرکبات وجود دارد (20 و 23 ) .

بیش از 51 درصد باغهای بارور زیر کشت پرتقال ، 8/18 درصد نارنگی ،

7/11 درصد لیمو شیرین ، 5/9 درصد لیمو ترش ، 6/1 درصد نارنج ، 5/1درصد گریپ فروت و 3/5 درصد زیر کشت انواع دیگر مرکبات قرار داشته است ( 3 ) .

ایران با تولید 3050877 تن رتبه پنجم را از نظر تولید در جهان دارا میباشد که با داشتن چنین میزان تولیدی کشور ما نه تنها در زمینه مرکبات به خودکفایی رسیده است بلکه این توانایی را دارا میباشد که یک میلیون تن آنرا به شکلهای مختلف به سایر کشورها صادر نماید (6) .استان فارس با تولید 617630 تن در سطح کشتی معادل 39151 هکتار پس از استان مازندران دومین تولید کننده مرکبات کشور می باشد که حدود 21 درصد از تولیدات مرکبات در ایران را به خود اختصاص داده است . در میان شهرهای استان فارس ، جهرم با سطح زیر کشتی بالغ بر 17735 هکتار ، یکی از مهمتدین مراکز تولید مرکبات استان محسوب می گردد. (3و6)

4ـ1ـ گیاه شناسی

مرکبات از خانواده روتاسه و زیر خانواده اورانتیده بوده که در این زیر خانواده 33 جنس مختلف وجود دارد که یکی از آنها جنس سیتروس است . جنس سیتروس سالها پیش دارای 16 گونه مختلف بوده که با اختلاف نظر دو متخصص بنامهای دکتر سوینگل و دکتر تاناکا به بیش از 166 گونه مختلف تغییر کرده است . در طبقه بندی دیگری که هودسن انجام داده است گونه های جنس مرکبات را 36 عدد ذکر کرده که 16 گونه آن با طبقه بندی سوینگل و 20 گونه با طبقه بندی تاناکا مشترک هستند . طبقه بندی سوینگل از لحاظ سادگی و جامع تودن دارای اهمیت بوده و مورد استفاده بیشتری دارد (20) .

مرکبات ، درختان یا درختچه هایی هستند با گلهای کامل که به تیره سداب سانان وابسته اند . در این تیره ، پنج جنس مختلف وجود دارد که مرکبات ایران همگی متعلق به جنس لیمو (سیتروس ) بوده و بهترین آنها پرتقال ، نارنگی ، لیمو ترش مازندرانی (لیمو خارکی ) ، لیمو ترش شیرازی و نارنج می باشند . گونه های مختلف این جنس می توانند یکدیگر را تلقیح کنند و در روی هم پیوند شوند . از حدود 400 نوع مختلف مرکبات که در حال حاضر درایران وجود دارد ، تعداد زیادی از آنها دورگه های بین گونه ای می باشند (9). .

مرکبات از گیاهان درلپه ای می باشند که سیتروس و فورچونلا و پونسیروس از جنسهای مهم آن می باشند . جنس سیتروس دارای 8 گونه مهم میباشد . انواع لیمو لیمو آب ، بالنگ ، بطاوی و گریپ فروت که رنگ میوه آنها زرد است ، منشأ گرمسیری و گونه های نارنج پرتقال و نارنگی که دارای میوه نارنجی رنگ هستند منشأ نیمه گرمسیری دارند . جنس سیتروس شامل درختانی است نسبتأ بزرگ بطول 6 تا 20 متر که به صورت درخت یا درختچه دیده میشوند . م(26 و 57 )

در ایران دو گروه مشخص مرکبات شمال ( که پرآبتر ، ترشتر و پوست نازک ترند ) و مرکبات جنوب ( که شیرین تر ، کم آبتر و پوست کلفت ترند ) بوجود آمده است . در بین مرکبات ، انواع لیمو ترش ( مازندرانی و شیرازی ) در برابر سرما از همه حساسترند و در درجات بعد لیمو شیرین ، پرتقال ، نارنگی و نارنج قرار دارند .

گل مرکبات ، بر حسب نوع ، در 8 ـ 3 سالگی بطور جانبی روی شاخه یکساله به وجود می آید . درختان مرکبات خود بارورند و عموماً توسط باد گرده افشانی می شوند (9 ) .

شاخه های درخت در دوره نونهالی دارای مقطع گوشه دار به همراه تیغهای فراوان می باشد که در هنگام بلوغ استوانه ای شکل شده و تیغهای آن بجز در ارقامی مثل نارنج و لیمو وجود ندارد . برگ ها در این جنس کشیده با رنگ تیره که در برخی ارقام مثل گریپ فروت ، حاشیه آنها دندانه دار میباشد . در اغلب ارقام دمبرگی بزرگ و پهن در انتهای برگ قرار گرفته که برگ از آن طریق به شاخه متصل میگردد . برگ ها دارای غده های مولد اسانس بوده که همین امر باعث معطر شده آنها گردیده است . در اکثر ارقام جنس سیتروس ، برگ ها با آرایش متناوب بر روی شاخه ها قرار گرفته اند . گلها در اندازه های مختلف بصورت خوشه ای و یا تکی در بغل برگ ها و یا بصورت جوانه انتهایی و به رنگ های سفید ، ارغوانی و قرمز دیده میشوند ( 18 و 26 ) .

مرکبات را می توان در انواع مختلف خاک به شرطی که اسیدی نباشد و دارای دست کم یک متر ژرفا و مواد آلی و زهکش کافی باشد ، کشت کرد ولی خاکهای رسی شنی که حاوی مقداری آهک نیز باشند ، برای آنها مناسب ترند (9) .

میوه مرکبات یک نوع سته می باشد که اصطلاحاً آنرا هسپرید یوم می نامند . میوه از جداره تخمدان منشأ گرفته و مرکب از یک پوست چرم مانند که از دیواره خارجی تخمدان بوجود آمده و پوششی جهت جفظ قسمت داخلی یعنی بخش گوشتی و خوراکی میوه محسوب میگردد . میوه گوشتی مرکبات از سه قسمت شامل : برون بر و میان بر و درون بر تشکیل شده .

برون بر : شامل غده های روغنی و اسانس و مواد رنگ دار کار تنوئید میباشد و بنام فلاویدو نامیده میشود که ضخیم بوده و حالت چرمی دارد .

میان بر : شامل بافتی اسفنجی و سفید رنگ است که آلبیدو نامیده میشود .

درون بر : بخش خواراکی میوه از قاشهایی تشکیل شده که از برچه بوجود آمده است و حاوی کیسه های عصاره ای میباشد . تعداد این برچه ها در جنس سیتروس 8 عدد می باشد که بطور سعاعی در اطراف محور مرکزی میوه قرار گرفته اند ( 57) .

درختان مرکبات همیشه سبز بوده و جهت گل آغازی نیازی به سرما ندارند . حد اکثر و حداقل دما نیز وضعیت بادهای موسمی از عوامل مهم آب و هوایی جهت کاشت مرکبات محسوب می گردند . این گیاهان در دمای 13 تا 37 درجه سانتی گراد بهترین فعالیت حیاتی را داشته و در دماهای پایین تر از 10 درجه و بیش از 40 درجه سانتی گراد رشد آنها مختل خواهد گردید (26 و 61 ) .

مرکبات را در خاکهایی که به مقدار کافی سبک و عمیق و نیز ترکیب خاک بگونه ای باشد که آب آبیاری و باران در آن راکد نماند ،میتوان کشت کرد . PH مناسب برای پرورش مرکبات بین 5 تا 8 و PH ایده آل بین 5/5 تا 6 است . مرکبات به خاکهای شور حساسیت شدیدی دارند و این نوع خاکها به گیاه صدمه زده و یا محصول سالیانه را تقلیل می دهد (6) .

میزای آب مورد نیاز درختان مرکبات با توجه به اینکه درختانی همیشه سبز و فعال هستند و در تمام طول سال عملیات تعرق و تبخیر را انجام میدهند به عوامل مختلفی از قبیل درجه حرارت ،

رطوبت خاک ، نوع پوشش خاک ، مقدار محصول موجود روی درخت ، اندازه و حجم درخت و حتی گونه های مختلف بستگی دارد . هر چه قابلیت هدایت الکتریکی آب کمتر باشد برای آبیاری درختان مرکبات مناسب تر است . قابلیت هدایت الکتریکی (EC.) آب تا 1000 میلی موس بر سانتی متر مکعب هیچ نوع مشکلی برای باغات مرکبات ایجاد نمی نماید در صورت افزایش ، باعث کاهش محصول و کاهش رشد میشود (15) .

5ـ1ـ ارزش غذایی و موارد مصرف

از لحاظ ارزش غذایی میوه مرکبات حاوی املاح و سرشار از ویتامینهای آ، ب و ث بوده که جنبه دارویی و غذایی داشته و در تأمین سلامت انسان نقش مهمی ایفا می کند . احتیاجات روزانه هر فرد به ویتامین ث 30 تا 75 میلی گرم است که با مصرف روزانه مرکبات میتوان آنرا برطرف نمود . علاوه بر جنبه های غذایی و دارویی نزدیک به 100 صنعت از مرکبات در فرآورده های خود استفاده می نمایند . تأمین غذای دام از مخلوط تفاله مرکبات و ملاس چغندر و استفاده از اسانس و اترهای چوب آن در صنایع آرایشی دارای اهمیت است . از پکتین استخراج شده از تفاله مرکبات در صنایع غذایی استفاده میگردد و از اسید سیتریک مرکبات در صنایع غذایی ، فلزی ، نساجی ، داروسازی و برای تهیه صمغهای مخنوعی استفاده میشود و بالاخره فرآورده هایی نظیر مربا ، عصاره های تغلیظ شده ، مارمالاد ، اسانس ، آب پرتقال و آب لیمو و نارنج ، آب گریپ فروت وغیره از محصولات مرکبات بشمار می آیند (19 و 20 ) .

6ـ1ـ معرفی درختان لیمو Lemon ) Citrus limonia )

درختان لیمو بطور کلی درختانی همیشه سبز و پر شاخه اند و تا 6 متر رشد می کنند و دارای شاخه های خارداراند . برگ ها باریک و تخم مرغی شکل و دارای رنگ سبز روشن ، جوانه های گل بصورت تکی یا جفت و ارغوانی رنگ ، گلبرگ ها دارای رنگ سفید در حاشیه و سطح بیرونی ارغوانی رنگ هستند . معمولاً میوه ها کشیده و نوک دار و زرد رنگ هستند . لیمو را برای آب میوه اسیدی آن پرورش میدهند که جهت نوشیدنیهای مختلف استفاده میشود . گونه های تجاری مهم در کالیفرنیا ، اسپانیا ، ایتالیا و اغلب در کشورهای اروپایی یافت می شود .

لیمو ترش شیرازی ) C . Aurantifolia ) Lime

موطن اصلی لیموی آب یا Lime ها هندوستان و جنوب ایران است تمام ارقامی از لیموها که جهت تهیه آب از آنها استفاده میشود جزء گروه Lime ها می باشند .

لیموها به دو گروه ترش و شیرین تقسیم میشوند لیمو شیرین Sweet lime که با نام علمی Citrus limetta . در گروه ؟ ها یا lemon قرار میگیرد .

لیمو ترش شیرازی با نام علمی Citrus . Aurantifolia و لیمو ترش مازندرانی با نام علمی Sour lem یا ( citrus . limon . l ) در گروه لیمو ها قرار دارند .

انواع lime ها درختانی به ارتفاع 3 تا 6 متر ، پوست ساقه قهوه ای مایل به خاکستری ، شاخه های جوان سبز روشت ، شکل برگها بیضی شکل ، درختانی پرتیغ ، میوه کروی و کوچک ، رسیدن میوه در سراسر سال ادامه دارا اغلب پوست نازک و دارای سطح پوستی صاف می باشند . پوست میوه حاوی غدد چربی و داخل میوه 9 تا 10 برچه با تعدادی بذر موجود است . ماخیراً لیموهای چهار فصل تحت کشت قرار گرفته اند که در تمام طول سال انواعی از مراحل مختلف میوه شامل گل نا میوه های در حال تکامل و میوه قابل برداشت را می توان بر روی گیاه مشاهده نمود لیکن از لحاظ میزان اسیدیته لیموهای آب چهر فصل خاصیت اسیدی کمتری نسبت به نوع معمولی دارند و همچنین مقاومت و انبارداری آنها نیز کمتر است .

لیمو ترش Sour lime شامل لیموی عمانی Citrus. Myrtifolia .Mexican lime , lime gua یا ( key lime) و Tahiti lime و لیموی ترش شیرازی یا جهرمی با نام علمی Citrus . Aurantifolia می باشد .

حساس ترین نوع مرکبات به سرماست . و در محلی باند آن را کاشت که از سرما کاملاً مصون باشد و درخت های آن سریع الرشد ، خاردار ، برگها کوچک ، دارای بیشترین گل در ایام بهار و رسیدن میوه 120 تا 150 روز طول می کشد . دوران بلوغ این نوع مرکبات از سایر انواع مرکبات کمتر است . از این رو روش تکثیر آن از طریق بذر می باشد . میوه آن از طریق مختلف به مصرف میرسد . آب لیمو و لیموی خشک و تازه خوری لیمو به همراه غذا از موارد مصرف آن می باشد . لیمو ترش نسبت به پوسیدگی طوقه و ریشه خیلی حساس تر از نارنج است و در این مورد لیمو شیرین از لیمو ترش حساس تر است .

نقش اتیلن به عنوان تنظیم کننده رشد بر جذب عناصر کم مصرف در لیموی آب

Citrus aurantifolia Swing) )

THE ROLE OF ETHYLENE AS GROWTH REGULATOR ON MICRONUTRIENTS UPTAKE IN MEXICAN LIME

) Citrus aurantifolia Swing )

چکیده

به تازگی تأثیر اتیلن بر افزایش واکنش های فیزیولوژیک و مورفولوژیک ناشی از تنش کمبود آهن به ویژه در گروهی از گیاهان مورد بررسی قرار گرفته است . همچنین نقش این واکنش ها در جذب آهن و سایر کاتیون ها توسط ریشه و به عکس تأثیر کمبود این عناصر بر واکنش های مطرح شده در گیاهان مختلف مورد آزمایش قرار گرفته اند . ماهمیت تأثیر اتیلن به عنوان یک هورمون گیاهی بر مکانیسم های جذب کاتیون ها توسط یاخته های ریشه ما را بر آن داشت تا اثرهای احتمالی آن در جذب عناصر کم مصرف در مرکبات را مورد بررسی قرار دهیم . بدین منظور ریشه دانهال های لیموی آب را تحت تأثیر اتفن به عنوان ماده آزاد کننده اتیلن قرار داده و اثر این ماده را بر روی تغییرات مورفولوژیک ریشه ، میزان جذب عناصر آهن ، روی ، منگنز و مس توسط ریشه و غلظت آن ها در برگ مورد بررسی قرار دادیم . نتایج آزمایش نشان داد که اتیلن میزان حجم ریشه ها را به جهت تولید ریشه های جانبی افزایش داده و همچنین تشکیل ریشه های مویین و تورم انتهایی در نوک ریشه ها را موجب گردیده است . معلاوه بر این اتیلن سبب افزایش میزان جذب عناصر کم مصرف به ویژه آهن و منگنز توسط ریشه ها شده است . اثر غیر مستقیم اتفن از طریق افزایش میزان رشد ریشه ها بر روی گسترش سطح برگ موجب کاهش میزتن وزن ویژه برگ و ایجاد پدیده رقت در برگ ها می گردد . در این شرایط اندازه گیری میزان عناصر کم مصرف در واحد وزن خشک بر گ به دلیل پدیده رقت ، آگاهی های ناچیزی در زمینه میزان جذب این عناصر در مقایسه با شاهد در اختیار ما قرار می دهد . ماین در حالی است که محاسبه میزان این عناصر برای هر برگ تحلیل مناسب تری را در زمینه وضعیت این عناصر در برگ ارائه نمود . شاخص مطرح شده نشان داد که جذب عناصر آهن ، منگنز ، روی و مس در برگ ها افزایش یافته است . تأثیر موضعی اتفن در افزایش میزان جذب آهن و منگنز توسط ریشه ها نشان دهنده نقش بیشتر عوامل فیزیولوژیک و پس از آن تغییرهای مورفولوژیک ریشه می باشد . بنابراین اثر اتیلن در افزایش واکنش های فیزیولوژیکی ناشی از کمبود آهن ، بیش از همه بر روی جذب آهن و منگنز مؤثر بوده و جذب روی و مس را به دلیل افزایش میزان رشد ریشه تحت تأثیر قرار داده است . در نتیجه اتیلن از راه تغییرهای فیزیولوژیک و مورفولوژیک در سطح ریشه های لیموی آب نقش مؤثری در جذب عناصر کم مصرف دارد .

عناصر ضروری مورد نیاز گیاه

خاک دارای اکثر عناصر شناخته شده می باشد . تعدادی از این عناصر ، مانند اکسیژن ، سیلیسیم ، آلومینیم ، آهن ، کلسیم و سدیم به مقدار زیاد در خاک وجود دارند ( جدول 2ـ1 ) در صورتیکه عناصر دیگر مانند نقره ، سلنیم و مولیبدن به مقدار خیلی کم در خاک موجود می باشند . درختان میوه ، بطور طبیعی اکثر این عناصر را از خاک جذب می نمایند ولی تنها 17 عنصر ، برای رشد گیاه ضروری بوده و نقش فیزیولوژیکی آنها در گیاه کم و بیش شناخته شده است . به عبارت دیگر تعدادی از عناصری که برای گیاه غیر ضروری بوده و نقش آنها در گیاه هنوز مشخص نشده نیز توسط گیاه جذب می شوند .

بنا به نظر آرنون (1950 ) ، یک عنصر ضروری باید دارای مشخصات ذیل باشد:

1ـ در صورت کمبود آن عنصر ، گیاه قادر به تکمیل سیکل زندگی خود نباشد .

2ـ این کمبود ، ویژه و مخصوص آن عنصر باشد و فقط با خصرف عنصر خاص کمبود برطرف شود .

3ـ عنصر باید در تغذیه گیاه ، مستقیماً نقش داشته باشد . جدای از اثرات مثبتی که این عنصر در اصلاح شرایط نامناسب بیولوژیکی و شیمیایی خاک ممکن است داشته باشند .

عناصر معدنی ، بخش مهمی از گیاهان را تشکیل داده و از راههای مختلف در فیزیولوژی گیاه مؤثرند . بر روی عناصر جذب شده بوسیله گیاه ، تغییرات پیچیده ای ایجاد می شود . بعضی از این عناصر مثل ازت ، فسفر و گوگرد در ساخت اسکلت گیاه مصرف می گردند . برخی دیگر مانند کلسیم ، پتاسیم و منیزیم هم جزء بافت گیاهی بوده و هم دارای تقش متابولیکی می باشند .

عناصری مانند بر ، آهن ، منگنز ، مس ، روی و مولیبدن کلاًً تقش متابولیسمی در زندگی گیاه هستند . تمام این عناصر نقش مهمی را در دشد رویشی و زایشی گیاه ایفا نموده و ضرورت آنها برای تولید شاخ و برگ ، گل ، میوه و دانه اجتناب ناپذیر است .

عناصر غذایی مورد نیاز گیاه به دو گروه تقسیم می شوند : عناصر پر مصرف که شامل ازت ، فسفر ، پتاسیم ، کلسیم ، منیزیم و گوگرد و عناصر کم مصرف که شامل منگنز ، مس ، آهن ، بر ، مولیبدن ، کلر و روی می باشند . این تقسیم بندی بر اساس اهمیت نسبی این عناصر در تغذیه گیاه نبوده صرفاً بر اساس مقدار مورد نیاز گیاه است .

عناصر پر مصرف :

نقش ازت در گیاه :

ازت وظایف متعددی را در زندگی گیاه دارا است . بخشی از پروتئین و جزء مهم پروتوپلاسم می باشد و بخش عمده ای از آنزیم ها و کاتالیزورهای افزایش دهنده سرعت فر آیندهای متابولیسمی گیاه را ازت تشکیل می دهد . ازت همچنین در ساختمان نوکلئو پروتئین ها ، اسیدهای آمینه ، آمین ها و قندهای آمینه ، پلی پپتید ها و تعداد دیگر از ترکیبات آلی گیاه وجود دارد . بنابراین تأمین مقدار کافی ازت ، برای انجام وظایف هر سلول گیاهی لازم و ضروری است .

گیاهان ازت را بصورت ؟ از خاک جذب می کنند. اوره و احتمالاً اسیدهای آمینه نیز گاهی اوقات می توانند جذب گیاه شوند .

علائم کمبود ازت :

رشد قسمتهای هوائی ، شاخه ها و ریشه های دچار کمبود متوقف می شود . برگها کوچک و در مراحل اولیه رشد ، رنگ پریده و متمایل به زرد می شوند و در مراحل بعدی رشد ، کاملاً زرد ، نارنجی یا قرمز می شوند در مرکبات روشن شدن برگها بیشتر روی گلبرگ دیده می شود .

تأثیر متقابل ازت با سایر عناصر : افزایش مصرف کودهای ازتی موجب کاهش غلظت فسفر ، روی ، پتاسیم در برگهای مرکبات شده است در صورتیکه غلظت منگنز ( mn) افزایش نشان می دهد .

P : فسفر

نقش فسفر در گیاه :

فسفر ماده ای است که در تمام بافت های گیاهی یافت می شود . در اندام های جوان گیاه ، گلها و دانه تمرکز بیشتری دارد . این عنصر اهمیت ویژه ای در جوانه زدن بذر ، بسریع رشد ریشه و فرایندهای رسیده دانه و میوه دارد . فسفر برای تقسیم سلول و رشد بافتهای ؟ ضروری می باشد .

گیاهان فسفر را بصورت ؟ و ؟ جذب می کنند . یونهای ؟ نیز جذب می شود ولی سرعت جذب در مقایسه با دو فرم قبلی بسیار کند است فسفر اثر مستقیمی روی تکامل درخت مرکبات مخصوصاً شکوفه دادن و تشکیل جوانه گل دارد . همچنین p روی مقدار اسید میوه و همچنین کم شده کلفتی پوست مرکبات مؤثر است . p روی آب میوه نیز مؤثر است .

علائم کمبود p :

کمبود فسفر موجب کمی رشد بویژه در ریشه شده و ساقه ها کوتاه ، ضعیف و باریک می شوند . برگها کوچک شده و برگ ریزان زودرس در برگهای مسن شروع می شود . در حالت کمبود شدید لکه های قهوه ای یا قرمز روی برگها به شکل پراکنده دیده می شوند .

تأثیر متقابل p با سایر عناصر :

مصرف زیاد کودهای فسفری باعث کاهش جذب پتاسیم ، منیزیم ، آهن ، مس ،و بر در برگها می شود .

K : پتاسیم

نقش پتاسیم در گیاه :

این عنصر اهمیت ویژه ای در برگهای جوان ، نوک ریشه و سایر بافت های ؟ غنی از k دارد . k تقریباً در تمام فرایندهای متابولیسمی گیاه نقش دارد . k نقش مهمی در فتوسنتز و ساخت کربوهیدراتها ، احیاء نیترات و کمک در مصرف یونهای آمونیوم در ساخت اسید ؟ آمینه و سنتز پروتئین دارد .

پتاسیم به صورت یون یک ظرفیتی با بار مثبت ( k ) که از منابع کودهای شیمیایی معدنی شدن بقایای گیاهی یا کا ؟ تأمین می گردد جذب گیاه می شود .

علائم کمبود k :

کمبود k ابتدا در برگهای جوان بصورت زردی نوک و حاشیه برگها بویژه در فصول خشک مشخص می شود . در حالت کمبود شدید ، زردی به داخل پهنک برگ ادامه می یابد .

در حالت کمبود شدید ، قسمتهای زرد، ؟ شده و بصورت قهوه ای مایل به قرمز در می آیند . کمبود در مرکبات باعث کم شدن مقاومت درخت نسبت به امراض می شود . باعث تشکیل میوه هایی می شود که زود فاسد می شوند .

تأثیر متقابل باسایر عناصر : کمبود یا زیادن آن در خاک تأثیرات شدیدی روی جذب و در نتیجه میزتن عناصری مثل کلسیم ، منیزیم ، و سدیم برگ دارد . مصرف زیاد k در خاک موجب افزایش غلظت k و کاهش غلظت کلسیم و منیزیم در برگها می شود .

Ca : کلسیم

نقش ca در گیاه :

Ca یکی از عناصر غذایی مهم حهت رشد و توسعه ریشه و وظایف آن می باشد .

@ در غلظت های متفاوت برای تقسیم سلولی و ثبات کروموزومی مورد نیاز است . @ همراه با k در نفوذ پذیری ، آبگیری حفظ و نظام سلولی نقش دارد و بصورت غیر مستقیم در بسیاری از سیستمهای آنزیمی مؤثر است . همچنین به نظر می رشد کلسیم وظیفه تنفس را بعهده دارد .

@ بصورت @ از محلول خاک یا کمپلکس خاک توسط گیاه جذب می شود .

کمبود @ :

کمبود @ در مرکبات باعث سخت شدن پوست درخت و خشک شدن سر شاخه ها را سبب می گردد و برگها از کناده ها بتدریج زرد می گردند .

سرعت جذب k توسط ریشه بیشتر از @ است و این امر موجب می شود که در یک زمان میزان زیاد @ و k در برگهای مرکبات وجود نداشته باشد . تجزیه برگی نشان داد که در درختان با @ کم ، میزان منیزیم زیاد بود .

mg : منیزیم

نقش منیزیم در گیاه

Mg در فرایند فتوسنتز نقش فعالی دارد . * نقش مهمی در فعال کردن تعداد از آنزیم های مسؤل متابولیسم کربوهیدراتها و آنزیم های مسؤل ساخت اسید نوکلئیک از پلی فسفاتهای نوکلئوتید دارد . * همراه با فسفر در ساخت روغن در گیاه نقش دارد .

منیزیم به صورت کاتیون دو ظرفیتی * توسط گیاه جذب می شود .

علائم کمبود *

چون * عنصر پویا در گیاهان است اثرات کمبود ابتدا در برگهای پیر مشاهده می شود و بیشتر در شاخه های میوه دهنده محسوس می باشد . علامت آن لکه های زردی است که بصورت پراکنده در برگ مشاهده می شوند . مرغوبیت میوه در مرکبات کم می شود علائم کمبود * در اوایل پاییز و به هنگام رسیدن میوه ها ظاهر می شود .

تأثیر متقابل با سایر عناصر :

* در جذب k و ca توسط گیاه تأثیر می گذارد همچنین k و ca خاک تا حدودی بر میزان جذب * توسط گیاه مؤثر است .

S: گوگرد

نقش گوگرد در گیاه :

گوگرد در گیاهان عمدتاً بصورت پروتئین ، ترکیبات فرار و سولفات مشاهده

می شود . مهمترین وظیفه متابولیسمی گوگرد در گیاهان ، تولید اسید های آمینه ؟ ، ؟ و ؟ است . همچنین گوگرد جزء اصلی ویتامین های تیامین ، بیوتین و کوآنزیم A است که برای متابولیسم ضروری است .

فرم های قابل جذب گوگرد توسط گیاه بصورت ؟ است .

علائم کمبود گوگرد :

گوگرد در گیاهان تحرک نسبتاً کمی دارد بنابراین علائم کمبود آن ابتدا در اندام های تازه ظاهر می شود .

علائم کمبود S مانند ازت است . م

تأثیر متقابل با سایر عناصر

برای درختان مرکبات که دارای S بالایی در برکها هستند مصرف مقدار ازت بیشتری توصیه می شود .

وظایف منگنز در گیاه

منگنز

وظایف منگنز در گیاه

منگنز در تنفس و متابولیسم ازت در گیاه تقشی اساسی دارد ( استایلز 1961 ) . همچنین منگنز به عنوان فعال کننده آنزیم های نیتریت ریداکتاز و هیدروکسیل آمین ریداکتاز عمل می کند . این عنصر فعال کننده آنزیمی در واکنش های چرخه کربس نیز هست ( اپستاین 1972 ) .

همچنین منگنز در واکنش های اکسید و احیا در عمل فتو سنتز دخالت دارد غیر فعال شدن واکنش Hill و کاهش شدید میزان Mn در کلروپلاست از نتایج کمبود منگنز است ( پرایس و همکاران 1972 ) . طبق نظر ناسون و مک الوری

(1963) منگنز بصورت مستقیم و یا غیر مستقیم در تشکیل کلروپلاست دخالت دارد . چون کلروز علامت عمومی کمبود منگنز است لذا این محققین تصور

می کنند که Mn در ساخت یا از بین رفتن کلروفیل نیز نقش دارد .

فرم قابل جذب منگنز

فرم قابل جذب منگنز به صورت & که در ph کمتر از 5/5بلافاصله برای گیاهان قابل جذب است .

همچنین بصورت سه یا چهار ظرفیتی نیز به ترتیب در ph حدود خنثی و در ph بیشتر از8 محلول در خاک مشاهده شده است .

علایم کمبود منگنز

مهمترین نشانه کمبود منگنز ، کلروز بین رگرگهاست . کلروز معمولاً تمام قسمتهای بالای درخت را فرا می گیرد رشد گیاه متوقف شده و بی رنگ شده اغلب از گسترش بافتهای نکروزه بوجود می آید . در بعضی مواقع درختان کوتاه باقی می مانند .

بنا به یظر ریتز(1958) ، علایم بارز کمبود Mn در مرکبات ، ظهور نوارهای سبز تاریک در برگها موازی رگبرگهای اصلی و رگبرگ میانی و ایجاد رنگ سبز روشن در بین نوارهاست . در شرایط کمبود متوسط ، علایم در قسمتهای جوان ظاهر شده و بعداً از بین می رود . در تمام واریته های مرکبات ، در حالت کمبود شدید برگها لاغر و شاخه ها کوچک هستند . بعضی قسمتهای درخت برگ خود را از دست داده و درخت از نظر برگ حالت غیر یکنواختی دارد .

در مرکبات تفاوتهای زیادی در علانم کمبود منگنز دیده شده است مهمچنین علایم مشترکی بین کمبودهای منگنز ، روی و آهن وجود دارد . باراکیوا (1964) آزمایشی را در محیط آبکشتی روی نهال های مرکبات 2 تا 3 ماهه انجام داد و از معرفهای بیوشیمیایی جهت تشخیص اختلاف کمبود منگنز با سایر عناصر کم مصرف استفاده نمود . وی سه نوع مختلف علایم برگی کمبود منگنز را مشاهده کرد.

تأثیر متقابل با سایر عناصر

عناصر غذایی متعددی در جذب منگنز از خاک و میزان منگنز برگ درختان میوه مؤثرند و این موضوع از طریق آزمایشات صحرایی و در محیط های کشت ثابت شده است .

به عنوان مثال بینگهام و همکاران (1958) دریافتند در نارنج با افزایش میزان مصرف فسفر منگنز قابل جذب زیاد می شود و با مصرف زیاد کود فسفری میزان منگنز برگ در مقایسه با شرایط کود دهی نرمال 3ـ2 مرتبه افزایش نشان داده است .

افزایش میزان ازت مقدار منگنز برگ مرکبات را در فلوریدا کاهش داده است .

مس

وظایف مس

اطلاعت کمی در مورد نقش دقیق مس در متابولیسم گیاه وجود دارد . مس در واکنشهای اکسیداسیون احیا و فعال کردن آنزنمها مورد نیاز است . و تقش متابولیسمی مس از طریق آنزنمهای زیادی که دارای مس هستند مانند سیتو کروم اکسیداز ، لاکاز ، اسکوربیک اسیداکسیداز و پلی فنل اکسیداز به اثبات رسیده است

نانسون و مک الوری (1963) به تقش مس در فتو سنتز و تشکیل کلروفیل اشاره نموده اند . همچنین بنظر می رسد که مس تشکیل ویتامین A را در گیاهان تسریع می کند . لیز (1980) گزارش داد که مس در نفوذ پذیری دیواره سلولی و فرایند احیاء نیترات به آمونیم در گیاه تأثیر دارد . همچنین بنظر می رسد مس در بیو سنتز و فعالیت اتیلین برای رسیدن میوه نقش مؤثری داشته باشد (روشینگ و هوبر1985 ) .

گیاهان مس را بصورت یون دو ظرفیتی آن جذب می کنند .

در مرکبات قابل اعتمادترین علائم کمبود مس ترشح صمغ در محل اتصال

شاخه ها و ساقه و ظهور زائده های قهوه ای روی میوه شاخه ها و برکهاست . در سطخ میوه ها نیز علاتمی مانند ظهور نقاط تیره یا قهوه ای مایل به قرمز و یا ترشح صمغ صورت میگیرد .

بنا به نظر براین (1957) برگهای دچار کمبود مس در مرکبات سبز تیره بزرگتر از اندازه نرمال و زبر میشوند . شاخه این گونه درختان محکم ، طویل و ظاهری شبیه S را پیدا می کنند .

اثرات متقابل مس با سایر عناصر

اثرات متقابل فسفر و مس اثرات مسموم کننده زیادی مس را کاهش میدهد . بسیاری از محققین (بینگهام و همکاران 1958 لاباناکاس و همکاران 1959 و اسپنسر 1960 ) گزارش داده اند که عرضه فسفر زیاد به خاک ، غاظت مس در برگ درختان مرکبات را کاهش داده است .

اثرات متقابل مس و آهن نیز در تغذیه درختان میوه مهم است در شرایطی که pH خاک اسیدی و بافت خاک سبک باشد ، افزایش مس محلول در خاک باعث کلروز شدید آهن در مرکبات میشود .

وظایف بر در گیاه

این عنصر غیر فلزی در ساختمان هیچ آنزیمی وجود ندارد ولی ادعا میشود که بر می تواند فعالیت بسیاری از آنزیم ها مانند اکسیداز و سوکراز را تحت تأثیر قرار دهد (استایلز 1961) . همچنین بر در گل دهی ، میوه دهی ، متابولیسم ازت ، انتقال و عمل هورمونها و تقسیم سلولی نقش دارد .

فرم قابل جذب بر توسط گیاه

بر موجود در محلول خاک بیشتر بصورت اسید بریک ( ) است و به احتمال قوی به همین فرم نیز جذب گیاهان می گردد .

علائم کمبود بر غالباً بد شکلی ، سختی و سفتی میوه ها مشاهده می شود . همچنین ممکن است پوست میوه شکافدار و زبر شود و سطح آن ناهموار گردد . در داخل میوه ممکن است بافت ، چوب پنبه ای شده و ناحیه مرکز آن قهوه ای گردد . همچنین ریزش برگها و ترک برداشتن پوست و خشک شده شاخه ها نیز مشاهده می گردد .

اسمیت و رویتر (1949 ) 20 علامت کمبود بر را که توسط محققین دیگر نیز در مورد مرکبات دیده شده است ، گزارش نموده اند . آنها مشاهده کردند اولین علامت کمبودی که هم در محیط کشت شنی و هم در مزرعه دیده می شود ، زرد شدن رگبرگ میانی و رگبرگهای جانبی است . این علامت بسرعت توسعه می یابد و در طی چند روز زیزش برگها هم آغاز می شود ، نوعی از برگهای ضخیم نیز ایجاد می گردد که معمولاً زمان تشکیل آنها طولانی تر است و مدت بیشتری هم روی درخت باقی می ماند . همچنین عنوان شده است که دوره های خشکی ، علایم کمبود را بشدید می کنند در درختان مرکبات دچار کمبود ، کامبیوم و حفرات آبکشی از بین رفته و خرد شده . در اینحالت صمغ قابل ملاحظه ای تشکیل می شود که از میان شافهای کورتکس بیرون می آید (هانس و کلوتس ) .

تأثیر متقابل بر و سایر عناصر غذایی

میزان بر گیاه در شرایط کمبود یا سمیت در جذب عناصر غذایی دیگر و میزان آنها در گیاه تأثیر دارد . در مرکبات وقتی مقدار بر کم باشد ، فسفر در غلظت های بیش از معمول تجمع می یابد (اسمیت و رویتر 1951) و در گیاهان دچار کمبود نسبت فسفر معدنی به فسفر کل در ساقه ها و برگها بیشتر می شود .

بیگهام و همکاران (1958) مشاهده کردند که در مرکبات مصرف کود فسفر در مقدار عناصر کم مصرف تأثیر دارد . آنها دریافتند که با افزایش مصرف فسفر ، جذب بر 40 درصد کاهش یافت .

وظایف روی در گیاه

بر خلاف تعداد دیگری از عناصر پرمصرف و کم مصرف ، نقش روی در سیستم های گیاهی بهتد شناخته شده است مشاهدات نشان می دهد که کمبود روی باعث کوتاه شدن فاصله میان گره ها می گردد و مشخص شده این عنصر ارتباط یزدیکی با میزان اکسین موجود در گیاه دارد .

روی در ترکیب تعدادی از آنزیمهای مؤثر در متابولیسم گیاهی مشاهده شده است . این آنزیمها می توان از کربنیک آن هیدراز نام برد که در تجزیه اسید کربنیک به آب و دی اکسید کرتن به عنوان کاتالیزور عما می کند .

علاوه بر موارد فوق ، روی بطور غیر مسبقیم کنترل کننده روابط آب در گیاه است . فقدان اکسین ناشی از کمبود روی موجب کاهش رشد دیواره سلولی بدلیل بالا بودن فشار اسمزی و محدود شدن جذب آب توسط گیاه می شود .

فرم قابل جذب روی توسط گیاه

روی به صورت کاتیون در ظرفیتی ( Zn ) جذب گیاه می شود . البته تورون (1957) بیان کرد که روی احتمالاً بصورت زینکات یک ظرفیتی ( Zncl ) نیز جذب می گردد .

درمرکبات ، علایم روی بتدریج ظاهر شده و فقط رد تعداد کمی از برگها ، لکه های قهوه ای در بین رگبرگها ایجاد می شود . ابتدا در برگهای جوان لکه های بد شکل و نامنظمی بین رگبرگها ایجاد شده که با کامل شدن برگ بصورت لکه های قهوه ای در می آید .

اما بخشهای نامنظمی در سر تا سر رگبرگها سبز باقی می مانند در کمبود روی تفاوت محسوسی در رنگ رگبرگها و سطح بین آنها مشاهده می گردد . برگها خیلی کوچک و باریک می شود . میوه های دارای کمبود عموماً پوست نازک و دارای رنگ روشن هستند . قسمت داخلی چوبی و خشک می شود .

اثرات متقابل روی با سایر عناصر غذایی

اثرات متقابل فسفر و روی ( p- Zn ) بخوبی شناخته شده است . مصرف زیاد کودهای فسفری موجب کاهش جذب روی در پرتقال می شود ( بینگهام و همکاران 1958 ) . امبلیتون و همکاران (1971 ) نیز مشاهده کردند که در محدوده ای از فسفر برگ ، افزایش کود فسفری موجب کاهش غلظت روی در برگ می گردد .

وظایف آهن در گیاه

از مدتها پیش بنظر می رسید که آهن با تشکیل کلروفیل مرتبط باشد . زیرا هر گونه کمبود این عنصر در گیاه باعث ایجاد کلروز برگ می گردد .

به عبارت دیگر کل آهن موجود در سلول ، در کلروپلاستها وجود دارد و بر اثر کمبود آهن فعالیت چندین سیستم آنزیمی و ترکیبات گیاهی مانند کاتالاز ، سیتوکروم فرودکسین ، فریکروم ، هماتین ، هم و سیتوکروم اکسیداز بطور قابل ملاحظه ای کاهش می یابد ( پرایس 1968 ). بر اساس گزارش پرایس و همکاران (1972) بنظر مس رسد آهن رد متابولیسم اسید نوکلئیک در کلروپلاست نقش دارد .

فرم قابل جذب آهن توسط گیاهان

فرم دو ظرفیتی آهن (++ ( Fe بوسیله گیاهان جذب می شود . بر اثر هوا دیدگی کانیهای حاوز آهن تحت شرایط عرضه محدود اکسیژن ، Fe2+ وارد محلول خاک می گردد و تا زمانی که محلول خاک در حالت غیر اکسید کنندگی و اسیدی باشد ادامه می یابد .

وظایف مولیبدن در گیاه

مولیبدن به عنوان جزئی از ساختمان دو آنزیم مهم گیاهی یعنی نیترات ریداکتاز و نیتروژناز شناخته شده است . آنزیم نیتروژناز دارای آهن و مولیبدن به نسبت 9 به 1 می باشد ، ولی مکانیسم عمل مولیبدن در این آنزیم هنوز ناشناخته است .

علاوه بر نقش مولیبدن در متابولیسم ازت ، امکان دخالت این عنصر در سیستم های فسفاتی معین و همینطور سنتز اسید اسکوربیک نیز وجود دارد .

کشل قابل جذب مولیبدن برای گیاهان

مولیبدن بصورت مولیبدات ( Mo-O4- ) توسط گیاهان جذب می شود . همچنین شکل غالب مولیبدن در آوندهای چوبی نیز این آنیون می باشد . ولی شکل قابل انتقال این عنصر در گیاه هنوز بخوبی شناخته نشده است . اما ممکن است بصورت کمپلکس آلی باشد .

علایم کمبود مولیبدن

بروز لکه های زرد که شاخص ترین علامت کمبود مولیبدن در مرکبات است . کمبود مولیبدن در مرکبات ابتدا با ایجاد نواحی آبگز روی برگها در اوایل آغاز می شود . بعلاوه لکه های زرد همراه با صمغ در سطوح زیرین برگها دیده می شوند . در شرایط کمبود شدید در نهایت ، برگها ریزش می کنند و درختان در زمستان تقریباً فاقد پوشش کامل هستند . بر اساس بررسیهای استوارت و لئونارد (1958 ) بندرت علایم کمبود روی میوه ظاهر شده مگر اینکه کمبود شدید می باشد که در این شرایط ممکن است لکه های نامنظم و بزرگ قهوه ای رنگ ودارای هاله ای زرد بر روی میوه ها مشاهده گردد . ولی این علایم منحصراً روی پوست و جود دارد و در گوشت میوه دیده نمی شود . علایم کمبود مولیبدن روی برگها یا میوه ها در محلهای آفتاب گیر درخت ایجاد می شوند .

تأثیر متقابل مولیبدن با سایر عناصر

اولسون (1972 ) موارد متعددی از تأثیرات متقابل مولیبدن و عناصر دیگر را در سایر گیاهان بیان کرده است . بر اساس بررسیهای وی ، گوگرد با مولیبدن از نظر جذب رقابت می کند . همچنین بین مس و مولیبدن نیز حالت آنتاگونیسم دو طرفه وجود دارد . بدین ترتیب زمانی که غلظت یکی از این عناصر در حد سمیت باشد با مصرف عنصر دیگر می توان سمیت را کاهش داد .

نقش کلروسدیم در گیاه

این دو عنصر اخیراً به لیست عناصر ضروری و مورد نیاز گیاه اضافه شده است حدود یک قرن قبل ، بعضی از فیزیولژیست های گیاهی مانند ساکس (1) جهت رشد بهتر گیاه ، کلرور سدیم را به محلولهای غذایی اضافه کردند .

قبل از اینکه ضرورت این عناصر برای رشد گیاه به اثبات برسد ، محققین برای خالص سازی مواد غذایی و محیطهای رشد گیاه مشکلات زیادی اشتند . زیرا کلر در آب ، خاک و هوا وجود داشته و همه جا را آلوده کرده بود . و از طریق برگ نیز مقدارن از این عنصر جذب می شد . برویر و همکاران (1954) ضروری بودن این عنصر را برای رشد گیاه ثابت کردند و این امر در خلال تحقیقات روی کبالت مشخص گردید .

نیاز گیاه به کلر بیشتر از سایر عناصر کم مصرف است . به عنوان مثال در گوجه فرنگی دچار کمبود کلر، میزان کلر برگ 250 پی پی ام است . ولی میزان مولیبدن در شرایط کمبود این عنصر در این گیاه ؟ پی پی ام می باشد .

نقش کلر در متابولیسم گیاهان بدرستی روشن نشده است . اما نظر کلی این است که کلر در مرحله دوم فتو سنتز در تولید اکسیژن در کلروپلاست نقشی اساسی دارد (اپستاین 1972 ، منگل و کرکبی 1978 ) ، ولی به نظر مارتین پریول (1981) این تقش کلر مورد سئوال بوده و کلر در تکثیر سلولهای گیاهی مؤثر است . راشکی نیز در سال 1975 گزارش داد که کلر در تورژسانس سلولهای محافظ روزنه مانند پتاسیم نقش دارد .

سدیم

از قرن نوزدهم تاکنون اثرات مثبت سدیم هنگامیکه بصورت کلرور و سدیم مصرف می شد شناخته شده است . شکل های قابل جذب کلرور سدیم توسط گیاه بصورت آنیون ( cl ) توسط گیاه از خاک جذب می شود . همچنین این عنصر توسط برگهای گیاهان بصورت cl- یا گاز کلر از اتمسفر جذب می شود . گیاهان سدیم را بصورت کاتیون Na+ جذب می کنند .

علایم کمبود کلر

یکی از علایم عمومی کمبود کلر پژمردگی گیاهان است (ایتون1975) . بنا به نظر استوت و جانسون (1951) ظهور علایم کلروز ، نکروز و رنگ برنز روی برگها نیز دیگر علایم معمول کمبود کلر است . علاوه بر آن گیاهان دچار کمبود کلر شدیداً کاهش رشد دارند .

علایم کمبود سدیم

علایم کمبود این عیصر در گیاهان عالی هنوز گزارش نشده . اما در جلبک ها کمبود سدیم موجب کاهش رشد گردیده است (استایلز 1961) .

اهمیت این دو عنصر بدلیل زیاد بود آنها در خاک و بروز مشکلات در امر درختکاری می باشد . چاپمن و لیبیگ (1940) از تحقیقات گلخانه ای در مورد اثر ازت نیتراتی روی میزان عناصر غذایی در برگ مرکبات



gl/l (1116)

gl/l (1116)

پیشگفتار

قانونگذار چک را وسیله پرداخت فوری و جایگزین پول قرار داده است تا در معاملات خصوصا داد و ستدهای تجاری نقش تسریع و تسهیل کننده را ایفاء نماید. از اینرو هر اقدام و عاملی که دستیابی به این هدف را با مشکل مواجه یا غیر ممکن سازد منع شده است. از جمله این موارد صدور چک به صورت «سفید امضاء» است. این چک که با امضای صادر کننده تاسیس و واگذار میشود به دلیل عدم قید مبلغ در آن و احتمالا عدم تکمیل دیگر مندرجات و نیز فراهم بودن زمینه سوء‌استفاده بیشتر، نمی‌تواند منظور قانونگذار را تامین و عملی سازد. لذا بموجب ماده 13 اصلاحی قانون صدور چک 1355،‌صدور چک سفید امضاء ممنوع اعلام شده و صادر کننده آن تحت شرایط مقرر قانونی قابل مجازات است. در این مقاله با توجه به اهمیت مساله و ممنوعیت صدور این نوع چک و مجازات مربوط به آن و نیز لزوم ارائه تعریف و شناخت دقیقتر چک سفید امضاء و تمیز و تفکیک آن از چکهای مشابه، به بررسی مختصر موضوع پرداخته شده است. ابتدا پس از بیان سیر تطور قانونی چک بلامحل و سفید امضاء چک سفید امضاء تعریف شده و سپس ضمن بررسی ماهیت حقوقی آن،‌نتیجه بحث نیز ذکر گردیده است.

چکیده

در قانون صدور چک مصوب سال 1355 و قانون اصلاح قانون مذکور مصوب سال 1372 از چک «سفید امضاء» نام برده شده است. اکنون مطابق مقررات قانونی موجود، صدور چک سفید امضاء همانند چکهای تضمینی، وعده دار و مشروط ممنوع و صادر کننده آن تحت شرایط قانونی قابل تعقیب و مجازات می باشد. از میان چکهای نامبرده در ماده 13 قانون صدور چک 1372 چک سفید امضاء‌کمتر مورد بحث و گفتگوی حقوقدانان قرار گرفته است. هر چند برای معرفی و شناسایی این چک تعاریف گوناگونی ارائه شده است اما بنظر می رسد برای شناخت بهتر و دقیقتر آن نیاز به بررسی و تامل بیشتری می باشد. همچنین لازم است پیرامون ماهیت حقوقی چک سفید امضاء و تحقیق و تدقیق بیشتری انجام شود تا تفاوت آن با سایر چکها و از جمله چکهای صرفا بدون تاریخ یا بدون درج نام ذینفع مشخص گردد. به هر حال چک مذکور موضوع حکم قانونی قرار گرفته است. و اجرای صحیح حکم و مقررات مربوط نیز بدون شناخت دقیق موضوع و تعیین حدود آن ممکن نخواهد بود. از اینرو در این مقاله سعی شده است ضمن بیان سیر تطور قانونی چک بلامحل و سفید امضاء تعریفی از چک سفید امضاء‌ارائه شود و سپس ماهیت حقوقی این چک مورد بررسی قرار گرفته و در خاتمه فایده و نتیجه بحث ذکر گردد.

مقدمه

چک (cheque) به فتح (چَ) نوشته ای است که شخص به وسیله آن از پولی که در بانک نزد صراف دارد،مبلغی بگیرد یا به کسی حواله دهد.واژه چَک دراشعار شاعران وکتابهای قدیم فارسی به معنی قباله ،حجت،منشور ‌، عهدنامه ،برات وحواله آمده است. جک هم گفته شده وبه عربی صک می گویند.واژه چَک یک کلمه فارسی می باشدکه از قدیم الایام درزبان وادبیات فارسی رایج بوده است و در آثاربعضی از نویسندگان وشاعران فارسی گوی قدیم ایرانی دیده می شود که به عنوان شاهدومثال می توان به مواردی که کلمه چَک درآثار شعرا وابا وفصحای بزرگ ایرانی آمده است اشاره نمود.

سابقه تاریخی چک

چنانچه زندگی بشر حاکیست درهر عصر ودوره ای نحوه ی پرداخت ها ومبادلات شکل خاص وویژه داشته است .دربدو پیدایش دادوستد مبادلات به لحاظ دامنه محدود آن جنبه کالا به کالا داشته ومستقیماً جنس راباجنس تعویض ومبادله می نمودند .در این مرحله از تاریخ بشر هیچ گونه وسیله ای برای پرداخت ها به کار نمی رفت.این دوران به دوران(( اقتصاد بسته)) نیز معروف است .باگسترش جوامع بشری وتوسعه ارتباطات ،دیگر این سیستم نمی توانست جوابگوی احتیاجات ونیازمندیهای زمان باشد از این رو ضرورتاً طلا، به لحاظ خصوصیاتی که داشت به منزله معیار وشاخص ارزش کالا به کارگرفته شد بدین معنی که افراد درقبال فروش کالای اضافی خوددیگر کالادریافت ننموده بلکه معادل آن طلا می گرفتند ، این مرحله نیز به دوران ((کالا،طلا،کالا)) معروف شد .بعدها از سایر فلزات نیز به عنوان وسیله پرداخت استفاده شد .با تکامل وسائل مزبور پول به وجود آمد.این مرحله به دوران ((کالا،پول،کالا)) موسوم شد .دامنه مبادلات نیز توسعه بیشتری می یافت . درنتیجه موجبات متلاشی شدن نظام اقتصاد بسته فراهم آمده ونظام جدیدی درجهان مستقر شد که بعدها به نظام ((سرمایه داری)) معروف گشت. این نظام دراروپا زودتر آغاز شد .دیگر طلاوفلزات نمی توانستند به تنهایی نیازمندیهای اقتصادی رابر طرف نمایند،از این رو وسایل دیگری برای پرداخت ها ومبادلات درنظر گرفته شد که بتواند هر چه بیشتر هدف اقتصاد آزاد را تأمین نماید.

انگلیس وفرانسه از پیشگامان نظام مزبور بودند وتدریجاً در سایر کشورها رخنه کرد.در ایران نیز از سالها قبل وپیش از اینکه اسناد مزبور به صورت قانونی درآید درعرف ومبادلات روزانه وجود داشته و مورد استفاده قرار می گرفته است ،چنانچه درگذشته چرمی را سوراخ نموده به عنوان حواله به محالٌ له می دادند ودرزبان پارسی سفتن به معنی سوراخ کردن چرم نیزآمده که به نظر می رسدلغت سفته نیز ازهمان ریشه سفتن چرم باشد.

تاریخ پیدایش چک

درمورد تاریخ پیدایش چک اتفاق نظر وجود ندارد،ولی می توان با استناد به آثار برخی از شعرا ونویسندگان قدیم ایرانی از جمله حکیم ناصر خسرو قبادیانی (481-394) ه .ق که واژه چک را در مفهومی شبیه مفهوم امروزی درسفر نامه ی خود به کار برده است.درتاریخ برامکه نوشته قرن پنجم ه.ق واژه چَک به معنای برات وحواله به کار برده شده است .چک در سال 1374 میلادی در برخی از شهرهای ایتالیا معمول بوده وسپس از آنجا به انگلستان ،کانادا،آمریکا وفرانسه راه پیدا کرده است.چک از سال 1835 میلادی درفرانسه رواج پیدا کرده وبه موجب قانون مورخ 14 ژوئن 1865 مقررات چک وارد حقوق این کشور شده است.

تاریخچه وسیر مقررات حاکم بر چک درایران

تاسال 1311 ه.ش قوانین ومقرراتی در خصوص چک وجود ندارد،اما در13 اردیبهشت 1311 ه . ش با تصویب قانون تجارت مواد 310 الی 317 آن به چک اختصاص داده شد ودرآن مواد قانونگذار به بیان تعریف چک، شرایط اساسی صدور چک،چگونگی مطالبه وجه چک وچگونگی اقامه ی دعوی حقوقی درصورت عدم وصول وجه چک بر علیه صادرکننده وظهر نویس پرداخته است.در27 آبان 1331 لایحه ی قانونی چک شامل 12 ماده و5 تبصره به تصویب رسیدبه موجب این لایحه چک درحکم اسناد لازم الاجرا شناخته شده دارنده ی چک درصورت مراجعه به بانک وعدم وصول وجه چک، می توانست با مراجعه، به اجرای ثبت درخواست صدور اجرائیه برای وصول وجه چک را بنماید.درسال 1333 این قانون به وسیله کمیسیون مشترک مجلسین (شورای ملی وشنا لغو) شد ودر16 اسفند 1337 قانون جدیدی برای مبارزه با چک های بلا محل به تصویب مجلسین رسید.

درخرداد سال 1344 این قانون لغو شد ،قانون 1344 دارای 19 ماده بود و با تصویب قانون صدور چک مصوب 16 تیر 1355 نسخ گردید.در اصلاحیه 1372 قانونگذار انواع چک را نام برده وبه تعریف هر کدام از آنها پرداخت.

فصل اول

( چک سفید امضاء )

ماهیت حقوقی چک سفید امضاء

الف – سیر تطور قانونی چک بلامحل و سفید امضاء

مقررات مربوط به چک در قانون تجارت ایران ضمن مواد 310 الی 317 بیان گردیده است. در این قانون به جنبه کیفری صدور چک بلامحل، سفید امضاء (1) وعده دار و … اشاره نشده، لیکن اول بار در قانون مجازات عمومی مصوب 23/10/1304، ماده 238 صدور چک بلامحل از مصادیق کلاهبرداری شناخته شد. در تاریخ 8/5/1312، ماده 238 مکرر قانون مجازات عمومی به تصویب قانونگذار رسید که بموجب بند اول آن «هر کس بدون داشتن محل، اعم از وجه نقد یا اعتبار، چک صادر کند به جزای نقدی معادل عشر وجه چک محکوم میشود و اگر کمتر از مبلغ چک باشد جزای نقدی به نسبت تفاوت محل موجود و مبلغ چک اخذ خواهد شد و در هر صورت میزان جزای نقدی نباید کمتر از 000/200 ریال باشد». همچنین به موجب بند (ب) ماده مذکور «هر کس از روی سوء نیت بدون محل یا بیشتر از محلی که دارد چک صادر کند و یا پس از صادر کردن چک تمام یا قسمتی از وجهی را که به اعتبار آن چک صادر کرده به نحوی از انحاء از محال علیه پس بگیرد به حبس جنحه ای از 6 ماه تا 2 سال و به تادیه جزای نقدی که نباید از دو برابر وجه چک بیشتر و از ربع آن کمتر باشد محکوم خواهد شد». چنانکه ملاحظه می شود این قانون با چک بدون محل دو نوع برخورد داشته است: بند (الف) ناظر به اصدار چک بدون محل در حالت عادی بوده اما در بند (ب) اشاره به سوء نیت صادر کننده نموده است. از این زمان صدور چک بدون محل و یا کمتر از وجه چک عنوان و جنبه جزایی پیدا کرده است. در سال 1331 به موجب یک لایحه قانونی بعضی مفاد قانون مجازات عمومی تغییر کرد ولی سرانجام در تاریخ 16/12/1337 لایحه قانونی راجع به چک بی محل شامل 14 ماده و 4 تبصره به تصویب مجلسین وقت رسید. این قانون نیز با گذشت زمان عدم کارایی خود را نشان داد و در سال 1344 لغو گردید. در خردادماه آن سال قانون صدور چک که مشتمل بر 19 ماده بود به تصویب رسید. خصوصیات این قانون عبارت بود از اینکه: اولا، جنبه عمومی جرم صدور چک بلامحل از بین رفت و شاکی خصوصی در صورت شکایت می توانست صادر کننده چک بلامحل را تحت تعقیب قرار دهد. ثانیا، با گذشت شاکی در هر مرحله از مراحل دعوی،‌موجب موقوفی تعقیب متهم می گردید. همچنین در صورتیکه صادر کننده چک، حسن نیت خود را به اثبات می رساند، تعقیب متوقف می شد. چون قانون یاد شده نیز از کارایی لازم برخوردار نبود و نتوانست ا زحجم پرونده های مربوط بکاهد قانون جدید صدور چک در تاریخ 16/4/1355 تصویب و جایگزین آن قانون گردید. در قوانین مربوط به چک، قبل از سال 1355 مقرراتی راجع به چک سفید امضاء دیده نمی شود اما مطابق ماده 12 قانون صدور چک اخیر الذکر، صادر کننده چک در موارد زیر قابل تعقیب کیفری نبود: 1- در صورتکیه ثابت شود چک، سفید امضاء داده شده است. 2- هر گاه در متن چک وصول آن منوط به تحقق شرطی شده باشد (چک مشروط) 3- هرگاه در متن چک قید شده باشد که چک بابت تضمین معامله یا تعهدی است. (چک تضمینی) 4- هرگاه بدون قید در متن چک ثابت شود که وصول آن منوط به تحقق شرطی بوده و یا چک بابت تضمین انجام معامله یا تعهدی است. 5- در صورتیکه ثابت شود چک بدون تاریخ صادر شده و یا تاریخ واقعی صدور چک مقدم بر تاریخ مندرج در متن چک باشد. بدین ترتیب عنوان چک «سفید امضاء» همراه با عناوین چکهای مشروط، تضمینی، بدون تاریخ و وعده‌دار صراحتا مورد توجه قانونگذار قرار گرفت لیکن جنبه کیفری از آنها سلب گردید. فقدان جنبه جزائی چکهای موصوف، متاسفانه زمینه را برای سوء استفاده برخی شیادان و متخلفین فراهم نمود و سندی که می بایست به عنوان ابزار جایگزین پول مورد استفاده قرار گیرد و موجب اطمینان ذینفع از وصول مبلغ شود، وسیله کلاهبرداری و فرار از مجازات قرار گرفت. این بود که قانون مذکور در تاریخ 11/8/72 اصلاح شد. مطابق ماده 5 قانون اصلاحی مزبور صدور چک سفید امضاء و نیز چکهای تضمینی، تامین اعتبار،‌وعده دار و مشروط ممنوع اعلام و مقرر گردید در صورت عدم پرداخت هر یک از چکهای نامبرده و شکایت شاکی، صادره کننده آن قابل تعقیب باشد و به مجازات از 6 ماه تا 2 سال حبس و یا جزای نقدی از یکصدهزار تا ده میلیون ریال محکوم گردد.

ب – تعریف چک (سفید امضاء)

در مورد چک سفید امضاء‌تعاریف گوناگونی از سوی نویسندگان حقوقی ارائه شده است که به بعضی از آنها اشاره می شود: – چک سفید امضاء چکی است که صادر کننده آن را فقط امضاء کرده و به طرف مقابل می دهد تا وی بتواند هر زمان که اراده می کند سایر مندرجات آن راتکمیل و آن را به بانک بدهد(2) – – چک سفید امضاء،‌چکی است که فقط صاحب چک آن را امضاء‌نموده، بدون اینکه مبلغ و گیرنده وجه را تکمیل نماید و تکمیل آن برعهده دارنده چک محول می شود تا هر زمان که مایل باشد آن را نوشته و به بانک محل علیه آرائه دهد. (3) – چک سفید امضا‌ء چکی است که فاقد مبلغ می باشد.(4) – چک سفید امضاء، چکی است که در آن مبلغ تعیین نشده است. از این چک اغلب زمانی استفاده می شود که دین بطور کامل و درست معین نیست و به ذینفع اجازه می دهد تا آن را تکمیل نماید. با اینحال، ذینفع ممکن است مبلغ بالایی را با نوشتن مثلا فلان دلار (مبلغ) روی چک، بر دیگری تحمیل نماید(5) – چک سفید امضاء چکی است امضاء شده که به شخصی جهت نوشتن هر مقدار وجهی که مایل به دریافت آن باشد، داده شده است. (6) – چک سفید امضاء، چکی است که پر نشده است. چکی است که فقط دارای امضاء بوده و به حامل آن اجازه می دهد تا هر مبلغی را در آن بنویسد. چکی است که اجازه می دهد مبلغ نامحدودی پول مورد استفاده قرار گیرد. (7) با عنایت به تعاریف مذکور و آنچه از برخی مقررات قانونی استفاده می شود، چنانچه بخواهیم تعریف دقیقتری از چک سفید امضاء بدست دهیم باید آن را چکی بدانیم که حداقل فاقد درج مبلغ باشد خواه تاریخ صدور و ذینفع آن مشخص شده یا نشده باشد. این تعریف را می توان چنین توجیه نمود: شرایطی که مطابق مقررات قانون تجارت، قانون صدور چک و فرمهای چاپی چک باید در ورقه آن درج شود عبارتست از: امضای صادر کننده، تاریخ و محل صدور،‌تعیین ذینفع یا حامل،‌مبلغ،‌بانک محال علیه، شماره حساب جاری صاحب حساب و نام و نام خانوادگی او. در حال حاضر معمولا نام و نام خانوادگی صاحب حساب در چک درج نمی شود و تنها به درج شماره حساب جاری او اکتفا می گردد. همچنین محل صدور نیز نوشته نمی شود و چنین فرض می شود که محل صدور و محل پرداخت محل واحد است. (8) نام بانک محال علیه نیز بوسیله همان بانک ارائه کننده دسته چک با استفاده از مهر در قسمت بالای ورقه چک درج می شود. بنابراین با امضای چک توسط صادر کننده که شرط اساسی تاسیس و صدور سند و قبول تعهد او محسوب می شود سه شرط دیگر باقی می ماند که صورتهای زیر در مورد آنها قابل تصور است: 1- اگر مندرجات ورقه چک تکمیل شده و تنها تاریخ صدور نوشته نشده باشد، نمی توان آن را چک سفید امضاء دانست بلکه باید چک را بدون تاریخ به حساب آورد، همانگونه که قانونگذار در ماده 12 قانون صدور چک مصوب سال 1355،‌این نوع چک را از چک سفید امضاء‌تفکیک کرده و در بند جداگانه‌ای ذکر کرده بود.

2- اینکه مندرجات برگه چک کامل باشد و تنها نام ذینفع در آن قید نشده باشد. در این مورد هر چند بعضی معتقدند چنین چکی را باید سفید امضاء به حساب آورد لیکن این عقیده صحیح بنظر نمی رسد و باید آن چک را در وجه حامل تلقی نمود. زیرا اولا، مطابق ماده 312 قانون تجارت،‌چک ممکن است در وجه شخص معین یا به حواله کرد شخص معین و یا در وجه حامل باشد. بنابراین زمانی که چکی با رعایت سایر شرایط قانونی صادر شده و تنها نام ذینفع آن مشخص نباشد. چون در وجه شخص معین یا به حواله کرد شخص معین محسوب نمی شود می تواند عنوان «در وجه حامل» بر آن صادق باشد مگر اینکه ذینفع ا زاختیاری که قانونا و عرفا بدست آورده است نام شخص معینی را به عنوان ذینفع در آن قید نماید. ثانیا،‌اداره حقوقی دادگستری طی نظریه شماره 1797/7 مورخ 10/4/71 در پاسخ به این سوال که آیا در چکهای که فقط نام خانوادگی ذینفع در آن نوشته شده،‌قابل پرداخت به آنها می باشد یا خیر؟ و آیا چکهای مزبور به صرف امضاء در ظهر آن به اشخاص ثالث قابل انتقال و پرداخت خواهد بود یا نه؟ چنین اظهار نظر نموده است: «اینکه صادر کننده چک حتما مکلف باشد که نام و نام خانوادگی کسی را که وجه چک در حق او صادر شده قید کند الزام قانونی ندارد بلکه برعهده بانک است که هنگام پرداخت مشخصات دارنده را قید نماید و اصل هم بر این است که همان دارنده، مالک چک است مگر آنکه خلافش ثابت شود…» ثالثا، مطابق ماده 5 قانون متحدالشکل ژنو، چک بدون ذکر نام ذینفع، در وجه حامل تلقی می شود.(9)

3- حالتی که مندرجات چک کامل باشد و تنها مبلغ در آن نوشته نشده باشد در اینصورت است که باید چنین چکی را سفید امضاء به حساب آورد. زیرا صرفنظر از آنکه عنوان قانونی دیگری بر آن قابل اطلاق نیست،‌مهمترین موضوع سند که عبارت ا زمبلغ آن (دستور پرداخت مبلغی معین) می باشد به گیرنده تفویض اختیار شده که آن را مطابق توافق و رابطه حقوقی میان طرفین درج نماید و این قدر مشترکی است که در همه تعریفها وجود دارد. بنابراین اطلاق عنوان سفید امضاء به چک، زمانی صحیح و موجه است که آن چک حداقل از نظر مبلغ سفید باشد و صادر کننده تعیین و درج مبلغ را مطابق قرارداد فیمابین در اختیار ذینفع قرار داده باشد. البته ممکن است چک صادره تنها واجد امضای صادر کننده و از لحاظ سایر مندرجات سفید باشد که در این حالت نیز چک مزبور سفید امضاء‌محسوب می شود. زیرا شرط تحقق عنوان سفید امضاء عدم درج مبلغ ذکر شد که در اینصورت نیز چنین شرطی وجود دارد هر چند دیگر مندرجات (به جز امضاء‌صادر کننده) تکمیل نشده باشد. این چک را نمیتوان بدون تاریخ یا در وجه حامل دانست زیرا هر چند تاریخ صدور و ذینفع آن مشخص نشده است اما آنچه از عنوان چک بدون تاریخ و یا در وجه حامل به ذهن خطور می کند چکی است که سایر مندرجات آن کامل باشد لیکن حسب مورد تاریخ صدور یا ذینفع آن مشخص نشده باشد حال آنکه در چک مورد بحث درج مبلغ نیز که از مهمترین شریط به حساب می آید مشخص نشده و این امر است که موجب تحقق عنوان سفید امضاء‌در چک می گردد. در واقع چنین موضوع مهمی سبب می شود قبل از آنکه چک را بدون تاریخ یا در وجه حامل بدانیم، آن را سفید امضاء تلقی کنیم. در هر صورت چکی که حداقل فاقد مبلغ باشد سفید امضاء‌محسوب می شود خواه تاریخ صدور یا نام ذینفع در آن درج شده یا نشده باشد. چنین چکی مشمول ماده 13 قانون صدور چک خواهد بود و همانگونه که گفته شد صادر کننده آن تحت شرایط مقرر درماده مذکور قابل تعقیب می باشد.

ج – ماهیت حقوقی چک سفید امضاء

مطابق ماده 310 قانون تجارت : «چک نوشته ایست که به موجب آن صادر کننده وجوهی را که در نزد محال علیه دارد کلا یا بعضا مسترد یا به دیگری واگذار می نماید.» (11) در مورد ماهیت حقوقی چک، همانند برات نظرات مختلفی از سوی حقوقدانان ارائه شده است که اختصارا به آنها اشاره می کنیم: بعضی،‌ماهیت حقوقی این سند را «وکالت در پرداخت» از سوی بانک دانسته اند. به این معنا که صادر کننده بانک را وکیل خود قرار می دهد تا مبلغ معینی را از حساب او به دارنده بپردازد. برخی دیگر این ماهیت را بر اساس عقد حواله، از آن جهت که د رماده 310 مذکور از کلمه «محال علیه» استفاده شده، توجیه می نمایند. عده‌ای هم ماهیت حقوقی چک را تعهد یکطرفه به نفع شخص ثالث و «دستور پرداخت» می دانند و سرانجام دسته دیگری سعی کرده اند با ترکیب دو نظر عقد و ایقاع به ماهیت حقوقی این سند دست یابند.(12) واقع مطلب اینکه توجیه ماهیت حقوقی چک بر مبنای نظرات ابراز شده (که نقد و بررسی آن عنوان بحث مستقلی را می طلبد) بی اشکال و خالی از ایراد نیست. زیرا آنچه بطور خلاصه می توان در این مورد بیان داشت این است که ماهیت حقوقی چک را نمی توان براساس هیچیک از عقد یا ایقاع مذکور در قانون مدنی توجیه نمود بلکه باید با توجه به اینکه چک فردی از افراد اسناد تجاری به معنی خاص بوده و از شرایط شکلی و ویژگیهای خاصی تبعیت می کند و به لحاظ روابط میان صادر کننده، دارنده و بانک محال علیه از یکطرف و روابط میان آنها و ظهرنویسان و ضامنین از طرف دیگر و وجود اصول و قواعد خاص لازم الاجراء وضعیت حقوقی ویژه‌ای را پدید می آورد چنین اظهار نمود که چک سندی است بانکی و متضمن دستور پرداخت مبلغی وجه نقد در وجه دارنده اعم از اینکه صادر کننده دین حال یا موجلی به گیرنده (ذینفع) چک داشته و یا نداشته باشد. این دستور پرداخت ماهیت حقوقی ویژه‌ای دارد که تابع شرایط قرارداد حساب جاری و مقررات قوانین مربوط به چک است. اما چک سفید امضاء را نمی توان واجد این ماهیت حقوقی و همانند دیگر چکها دانست. زیرا، اساسا مطابق تعاریف ارائه شده ازچک از جمله ماده 310 قانون تجارت و مفاد برخی دیگر از مواد قانونی مربوط، چک سفید امضاء به معنای قانونی کلمه چک محسوب نمی شود. یکی از عناصر و لوازم مشترک اسناد تجاری به معنی خاص (برات، سفته و چک) که شاید مهمترین رکن آن نیز به حساب می آید، همان مبلغ مندرج در سند است. هدف مهم و نهایی از تاسیس،‌صدور و به گردش در آمدن این اسناد وصول مبلغ آن توسط ذینفع است. حال چنانچه چک،‌سفید امضاء‌و فاقد مبلغ باشد امکان تحقق هدف مورد نظر فراهم نیست و این ام رچک موصوف را از عدد اسناد تجاری خارج می سازد. ماده 310 یاد شده، چک را وسیله ای برای استرداد وجه ا زمحال علیه یا واگذاری آن به دیگری معرفی می کند. بدیهی است در صورتیکه سند اساسا به لحاظ عدم درج مبلغ در آن فاقد قابلیت این امر باشد نمی تواند مشمول تعریف مذکور قرار گرفته و چک به حساب آید. برخی دیگر از مواد قانونی نیز مانند ماده 311 قانون تجارت مبنی بر اینکه: «… پرداخت وجه نباید وعده داشته باشد» و ماده 313 همان قانون که می گوید «وجه چک باید به محض ارائه کار سازی شود» به نحوی این معنا را تایید می کند. بعضی از حقوقدانان (13) نیز در موضوعی مشابه با استناد به مواد 310 و 311 که شرایط الزامی چک را بیان می کند. و تبصره ماده 319 قانون تجارت (در مورد فقدان یکی از شرایط اساسی برات، فته طلب و چک و جریان حکم ماده 311 در مورد آنها) اظهار عقیده نموده اند که چک فاقد محل پرداخت،‌مثل چک فاقد تاریخ،‌چک محسوب نمی شود و در حکم سند غیر تجاری است و چنین نتیجه گرفته اند که سند مذکور به علت عدم عنوان به معنای قانونی کلمه بر آن،‌به نام چک بلامحل نیز قابل تعقیب کیفری نخواهد بود. زیرا قانون صدور چک مصوب تیر ماه 1355،‌با توجه به شرایط مقرر در قانون تجارت تنظیم شده و مقررات قانونی مذکور زمانی قابلیت اجرائی دارد که سند در وهله نخست از مصادیق چک به معنای قانونی کلمه بر آن، به نام چک بلامحل نیز قابل تعقیب کیفری نخواهد بود. زیرا قانون صدور چک مصوب تیرماه 1355 با توجه به شرایط مقرر در قانون تجارت تنظیم شده و مقررات مذکور زمانی قابلیت اجرائی دارد که سند در وهله نخست از مصادیق چک به معنای قانونی کلمه باشد. ماده 1 قانون متحدالشکل ژنو (مصوب 19 مارس 1931 م. در مورد چک) هم یکی از شرایط صدور و تنظیم شکل ظاهری چک را «دستور بدون قید و شرط پرداخت مبلغی معین» ذکر نموده است که چنانچه سند فاقد این شرط باشد مطابق ماده 2 قانون مذکور، اعتبار قانونی چک را ندارد.(14) با عنایت به آنچه ذکر شد می توان گفت اجرای ماده 13 قانون صدور چک مصوب 1355 (اصلاحی 11/8/1372) و امکان اعمال مجازات مقرر در مورد صدور چک سفید امضاء‌موکول به درج مبلغ و تکمیل آن پس از صدور توسط ذینفع است. زیرا قبل از درج مبلغ موضوع پرداخت وجه توسط صادر کننده به ذینفع است و این امر اعمال مجازات مربوط را غیر ممکن می سازد. مطابق ماده مذکور محکومیت و مجازات صادر کننده چک سفید امضاء موکول به تحقق دو شرط است: شکایت ذینفع و عدم پرداخت وجه چک. حال آنکه اگر مبلغ در چک قید نشده باشد هیچ وظیفه و تعهدی از جهت پرداخت نمی تواند بر عهده صادر کننده یا بانک محال علیه نسبت به پرداخت یا حتی صدور گواهی عدم پرداخت قرار گیرد. مگر اینکه گفته شود منظور قانونگذار از چک سفید امضاء چکی است که مبلغ در آن درج شده باشد که این ادعا نیز با توجه به عقیده حقوقدانان و تعاریفی که در این مورد ارائه گردید صحیح بنظر نمی رسد. بنابراین چک سفید امضاء
را نمی توان بالفعل چک محسوب نمود و همان ماهیت حقوقی خاص چک را برای آن در نظر گرفت بلکه باید چنین چکی را در حکم سند غیر تجاری دانست، هر چند که این سند بالقوه می تواند واجد اوصاف و شرایط مربوط به چک بوده و پس از تکمیل مندرجات (والزاما مبلغ) همانند سایر چکها دارای آثار و احکام مخصوص به خود باشد. دارنده چک سفید امضاء می تواند براساس قرارداد و توافقی که بین او و صادر کننده وجود دارد نسبت به درج مبلغ و عنداللزوم تکمیل دیگر مندرجات چک اقدام نماید. این اقدام و اختیار دارنده در نوشتن مبلغ یا کامل کردن مندرجات را باید نوعی وکالت از طرف صادر کننده (موکل) به حساب آورد که نوشتن مبلغ معین در چک (مورد وکالت و حدود اختیار) توسط دارنده (وکیل) ضمن مفاد قرارداد مشخص شده است. دارنده باید بر مبنای قرارداد فیمابین و اختیار مندرج در آن نوشتن مقدار مبلغ و مورد وکالت اقدام کند. بدیهی است در صورت تجاوز مشارالیه از حدود اختیار و مثلا نوشتن مبلغی بالاتر از آنچه مورد توافق طرفین بوده است،‌صادر کننده حق دارد علیه دارنده، اقامه دعوی نموده یا در صورت عدم پرداخت و طرح دعوی از سوی دارنده دفاع لازم را در محکمه بعمل آورد. با وجود این بانک محال علیه با ملاحظه چک موصوف و صرفنظر از مسائل مربوط به قرارداد و رابطه پایه میان دارنده و صادر کننده،‌تنها از آن جهت که مندرجات آن کامل شده و واجد تمامی شرایط شکلی و قانونی مربوط است موظف به پرداخت آن می باشد،‌مگر اینکه به دلایل دیگری از جمله دستور عدم پرداخت صادر کننده یا مسدود بودن حساب و یا بلامحل بودن آن قابل پرداخت نباشد. د- فایده بحث و نتیجه گیری تعریف و شناسایی چک سفید امضاء‌به لحاظ تفاوتهای اساسی آن با دیگر چکهای موضوع ماده 13 قانون صدور چک و چکهای مشابه، دارای اهمیت ویژه ای است. این تفاوتها را می توان به شرح زیر بیان نمود: 1- چکهای صادره به عنوان تضمین، مشروط و وعده دار به صورت کامل و یا درج همه شرایط قانونی صادر می شوند. در چک تضمینی عبارت «بابت تضمین…» یا مشابه آن اضافه می شود و در چک مشروط پرداخت مبلغ آن مشروط به شرطی می گردد و چک وعده دار نیز دارای سایر شرایط قانونی و از جمله تاریخ صدور بوده لیکن تاریخ مزبور موخر بر تاریخ واقعی صدور می باشد. در حالیکه در چک سفید امضاء الزاما جای درج مبلغ در آن سفید گذاشته شده و البته ممکن است مندرجات دیگری نیز نوشته نشده باشد. 2- با توجه به مقررات قانونی و عرف معمول، چکهای تضمینی، مشروط و وعده‌دار را باید چک و به عنوان یک سند تجاری به حساب آورد زیرا علاوه بر آنکه قابل واگذاری از طریق ظهرنویسی است قابل ارائه به بانک و وصول مبلغ نیز می باشد و در صورت عدم پرداخت، دارنده می تواند از حقوق قانونی مربوط برخوردار شود، در صورتیکه چک سفید امضاء مشمول تعریف قانونی چک و اسناد تجاری به معنی خاص نمی باشد و تا زمانیکه سفید امضاء باقی بماند عملا قابل معامله و ارائه به بانک نیست و دارنده آن نمی تواند از مزایای قانونی مربوط به چک جز تعقیب کیفری صادر کننده آن استفاده نماید. 3- شناسایی چک سفید امضاء مطابق تعریف ارائه شده مانع از آن میشود که چک دارای مبلغ اما بدون تاریخ درج نام ذینفع یا بدون اینکه هیچکدام از آن دو درج شده باشند را سفید امضاء‌بدانیم. تشخیص این موضوع می تواند در اجرای ماده 13 قانون صدور چک و اعمال یا عدم اعمال مجازات مقرر در آن مفید و موثر باشد.

فصل دوم

( چک وعده دار )

مسئولیت ظهر نویس در چک وعده دار

اصولاً چک وسیله پرداخت نقدی است ، هرچند صدور چکهای وعده دار نیز در روابط اقتصادی بسیار رایج است . اگر چکهای وعده دار ظهر نویسی شوند و دارنده ، در صورت عدم پرداخت ، بخواهد علیه ظهر نویس اقامه دعوا کند باید مهلتهای قانونی را در مراجعه به بانک محال علیه رعایت کند . طبق اصول و قواعد حاکم بر اسناد تجاری ، نظیر اصل عدم توجه ایرادات و نظریه ظاهر و همچنین با تأیید رویه قضایی مبداء احتساب مواعد ، تاریخ مندرج در چک است ، هرچند تاریخ واقعی صدور چک پیش از آن باشد . استفاده از چک به عنوان وسیله پرداخت در میان تجار ایرانی و نیز غیر تجار کاملاً رایج است و تقریباً اشتغال به تجارت در اقتصاد ایران بدون داشتن حساب جاری بسیار دشوار است . این سند در روابط تجاری به عنوان یک سند اعتباری هم مورد استفاده قرار می گیرد و علاوه بر وسیله پرداخت نقدی ، جایگزین اسنادی همچون سفته و برات شده است . تجار ایرانی با برات سابقه بیشتری از چک در معاملات تجاری در گذشته دارد نا آشنا هستند و از سفته نیز معمولاً به عنوان وسیله ای جهت تضمین انجام تعهدات مالی استفاده می کنند کاربرد چک در معاملات اعتباری به صورت صدور چکهای وعده دار جلوه می کند . این در حالی است که به پیروی از حقوق فرانسه ] 1 ، ص 9 [ در مقررات تجارتی ما برای چک ، برخلاف برات و سفته ، سر رسید و وعده تعریف نشده است و به موجب ماده 313 قانون تجارت : « وجه چک باید به محض ارائه کارسازی شود » . البته با تصویب قانون اصلاح موادی از قانون صدور چک ، مصوب 6/2/1382 ، تاریخ مندی در چک ، سررسید آن تلقی می شود ، زیرا به موجب ماده یک این قانون : « صادر کننده چک باید در تاریخ مندرج در آن معادل مبلغ مذکور در بانک محال علیه وجه نقد داشته باشد » . در ماده دو همان قانون نیز که یک ماده عنوان ماده 3 مکرر به قانون صدور چک اضافه کرده مقرر شده است که « چک فقط در تاریخ مندرج در آن یا پس از تاریخ مذکور قابل وصول از بانک خواهد بود » و لذا ماده 313 قانون تجارت و ذیل ماده 311 این قانون را که مقرر می دارد: « پرداخت وجه نباید وعده داشته باشد » و به طور ضمنی منسوخ دانست .

در گذشته از دارنده چکهای وعده دار حمایت کیفری نمی شد و تصور قانونگذار بر آن بود که با عدم حمایت کیفری ، صدور چکهای وعده دار متوقف می گردد و چک جایگاه اصلی خود را به عنوان وسیله پرداخت نقدی باز می یابد و به موجب ماده 12 قانون صدور چک ، مصوب 1355 ، چک وعده دار در میان چکهایی نام برده شد که جنبه کیفری نداشتند . اما در عمل ، نتیجه مورد انتظار حاصل نشد و تنها از آمار چکهای وعده دار کاسته نشد ، که گاهی صادر کنندگان چک سعی بر اثبات وعده دار بودن آن نزد محاکم داشتند تا بدین وسیله از مسئولیت ناشی از صدور چک پرداخت نشدنی رهایی یابند .این امر قانونگذار را بر آن داشت تا به منظور ممانعت از صدور چکهای وعده دار در « قانون اصلاح موادی از قانون صدور چک ، مصوب تیر ماه 1355 » به سال 1372 ، برای صادر کنندگان چکهای وعده دار که منتهی به پرداخت نمی شود مجازات تعیین کند . در نتیجه به موج ماده 13 همان قانون ، صادر کننده چک وعده دار در صورت شکایت ذی نفع و عدم پرداخت به تحمل جزای نقدی از یکصد هزار ریال تا ده میلیون ریال یا حبس از شش ماه تا دو سال محکوم می شد . این سیاست کیفری قانونگذار پس از کذشت یک دهه از تصویب قانون اصلاحی صدور چک توفیقی نیافت و درصد بالایی از چکهای صادره همچنان وعده دار بود . صادر کنندگان چک نیز به جهت خفیف تر بودن مجازات صدور چک وعده دار نسبت به چکهای پرداخت نشدنی ، بیشتر تمایل داشتند . با اثبات وعده دار بودن چک ، مجازات کمتری را متحمل شوند . از همین رو در ماده 5 « قانون اصلاح موادی از قانون صدور چک » مصوب 2/6/1382 ناگزیر قانونگذار مجدد ماده 12 قانون صدور چک مصوب 1355 را احیاء کرد و صدور چک وعده دار از صورت کیفری خارج شد .

در این مقاله بدون پرداختن به جنبه کیفری چک ، سعی بر آن است تا یکی از مشکلات حقوقی مربوط به این نوع چک در زمینه مسئولیت ظهر نویس مورد مطالعه قرار گیرد . مسئولیت ظهر نویس چک از زمان صدور آن محدود به مواعد خاص قانونی است و این امر در چکهای وعده دار به دلیل نامعلوم بودن تاریخ وافعی صدور چک یا مقدم بودن آن نسبت به تاریخ مندرج در چک ، ابعاد تازه ای می یابد . لذا پس از طرح مسئه و با استناد به قوانین و موازین حقوقی و اصول حاکم بر اسناد تجاری و با اشاره به رویه محاکم ، تلاش می شود برای حمایت از حقوق دارندگان چکهای وعده دار در مراجعه به ظهر نویسان راه حل مناسب پیشنهاد شود .

به موجب ماده 314 قانون تجارت ، ظهر نویسی در چک مشمول مقررات برات است . طبق ماده 249 همان قانون ، ظهر نویس به سایر مسئولان سند در برابر دارنده آن مسئولیت تضامنی دارد و دارنده سند می تواند در صورت عدم تأدیه و اعتراض ، به هر یک از مسئولان و از جمله ظهر نویس مراجعه کند . همین حق را هر یک از ظهر نویسان در صورت پرداخت وجه سند نسبت به ظهر نویسان ماقبل خود و صادر کننده دارد . مسئولیت ظهر نویس چک مقید به آن است که دارنده به تکالیف قانونی خود عمل نماید و ظرف مهلتهای مقرر در قانون وجه آن را مطالبه و در مهلت مقرر نیز علیه ظهر نویس اقامه دعوا کند . عدم رعایت هر یک از مواعد ، موجب رفع مسئولیت ظهر نویس می گردد . قانون تجارت در ماده 315 مقرر می دارد : « اگر چک در همان مکانی که صادر شده است باید تأدیه گردد ، دارنده چک باید در ظرف پانزده روز از تاریخ صدور ، وجه آن را مطالبه کند و اگر از یک نقطه به نقطه دیگر ایران صادر شده باشد ، باید در ظرف چهل و پنج روز از تاریخ صدور چک مطالبه شود . اگر دارنده چک در ظرف مواعد مذکور در این ماده ، پرداخت وجه آن را مطالبه نکند دیگر دعوای او علیه ظهر نویس مسموع نخواهد بود و اگر وجه چک به سببی که مربوط به محاله علیه است از بین برود ، دعوا دارنده چک علیه صادر کننده نیز در محکمه مسموع نیست » . همچنین طبق ماده 317 قانون تجارت : « مقررات راجعه به چکهایی که در ایران صادر شده است ، در مورد چکهایی که از خارجه صادر شده و باید در ایران پرداخته شود نیز رعایت خواهد شد ، لکن مهلتی که ظرف آن دارنده چک می تواند وجه چک را مطالبه کند ، چهار ماه از تاریخ صدور است » .

ملاحظه می گردد که مطابق مقررات مذکور در قانون تجات مهلت مراجعه دارنده به بانک جهت حفظ حقوق ناشی از سند ، ا توجه به محل صدور و محل پرداخت معلوم می شود ، طبق رأی وحدت رویه شماره 536 مورخ 10/7/69 هیأت عمومی دیوان عالی کشور ، گواهی بانک محال علیه دایر بر عدم تأدیه وجه چک که در مدت پانزده روز به بانک مراجعه شده به منزل واخواست می باشد لذا تاریخ مراجعه همان تاریخ تنظیم گواهی عدم پرداخت بانک است . البته با وجود تصریح ماده 311 قانون تجارت به لزوم قید محل صدور چک ، صادر کنندگان محل صدور را روی برگه چک درج نمی کنند و بانکهای محال علیهم نیز بر روی ورقه های چک ، جایی برای نوشتن محل صدور پیش بینی نکرده اند . برخی از نویسندگان معتقدند عرف و عادت تجاری ، اقامتگاه دائمی صادر کننده چک ، مکان صدور چک محسوب می شود ، مگر اینکه صدور آن در محل دیگر به اثبات برسد ] 2 ، ص 111 [ و طبق نظریه شماره 6421/7 مورخ 8/10/72 اداره حقوقی قوه قضائیه : « پرداخت چکهای بدون قید محل صدور از طرف بانکها مربوط به برداشت مدیران و به معنای صدور چک از طرف دارنده چک برای استفاده از مزایای قانونی آن ظرف مهلت پانزده روز از تاریخ صدور ، وجه آن را مطالبه کند و در غیر این صورت ، اثبات اینکه چک در محلی غیر از محل پرداخت صادر شده است به عهده خود او خواهد بود .

حال با این سؤال مواجه هستیم که مهلتهای مراجعه به بانک در چکهای وعده دار ، که به ظهر نویسی به دارنده فعلی منتقل شده است از چه زمان آغاز می شود ؟ اگر دارنده چک در نخستین فرصت برای مطالبه وجه آن اقدام کند ، اما با عدم پرداخت مواجه شود آیا در هر حال می تواند علیه ظهر نویس اقامه دعوا کند ؟ گاهی اوقات با فرضی مواجه می شویم که با وجود اینکه دارنده به وظایف قانونی خود عمل کرده است از حقوق خود برای اقامه دعوا علیه ظهر نویس محروم می شود .

توجه به دو فرض زیر می تواند در تبیین مطلب مؤثر باشد :

فرض اول :

اگر ده روز قبل چکی به تاریخ امروز صادر و امروز با ظهر نویسی به دارنده فعلی منتقل شود و او بی اطلاع از وعده دار بودن چک و به تصور داشتن حداقل پانزده روز مهلت ، پس از ده روز به بانک و وجه چک را مطالبه کند و به هر دلیل با عدم پرداخت مواجه شود آیا حق مراجعه به ظهر نویس را دارد ؟ با فرض اثبات وعده دار بودن چک در نزد محکمه ، اگر تاریخ صدور واقعی چک ملاک محاسبه مهلتهای مقرر در قانون باشد باید گفت دارنده علیه ظهر نویس حق اقامه دعوا ندارد . زیرا بیش از پانزده روز از تاریخ صدور گذشته است و در این فرض ، ظهر نویس از تاریخ ظهر نویسی فقط پنج روز در برابر دارنده مسئولیت داشته است ؛ در حالی است که اگر تاریخ مندرج چک ملاک محاسبه باشد با اثبات وعده دار بودن چک تغییر در حقوق دارنده ایجاد نمی شود و نظر به مراجعه او در مهلت مقرر ، حق اقامه دعوا علیه ظهر نویس را خواهد داشت .

فرض دوم :

اگر یک ماه قبل چکی به تاریخ امروز صادر و همین امروز از طریق ظهر نویسی به دارنده قبلی منتقل گردد و او بی خبر از وعده دار بودن چک بلافاصله یا ظرف پانزده روز از تاریخ مندرج در چک ، جهت مطالبه وجه آن به بانک مراجعه نماید و با عدم پرداخت رو به رو شود ، دارنده علیه ظهر نوس چه حقی خواهد داشت ؟ با فرض اثبات وعده دار بودن چک در نزد محکمه ، اگر مبدأ محاسبه مهلت تاریخ صدور واقعی چک باشد دارنده چک هیچ حقی علیه ظهر نویس ندارد و از آنجا که ظهر نویسی بعد از پانزده روز از تاریخ چک انجام شده است و از همان ابتدا ظهر نویس در برابر دارنده مسئولیتی نداشته است . اما اگر مبدأ محاسبه ، تاریخ مندرج در چک باشد حقوق دارنده در برابر ظهر نویس محفوظ خواهد ماند .

با ملاحظه فروض مذکور معلوم می شود که در چکهای وعده دار ، با تغییر مبنای محاسبه مهلت ، گاه مسئولیت ظهر نویس به کمتر از مواعد قانونی تقلیل می یابد و گاه اصلاً ظهر نویس در برابر دارنده مسئول شناخته نمی شود و این در حالی است که دارنده چک ، بی اطلاع یا با اطلاع از وعده دار بودن چک ، نسبت به انجام وظایف قانونی خود برای استفاده از حقوق مذکور در ماده 249 قانون تجارت ، به هیچ وجه کوتاهی نکرده است .

در حقوق فرانسه ظهر نویسی چک در صورتی با ارزش است که پیش از انقضای مهلتهای ارائه چک به بانک و قبل از اتمام مهلت واخواست آن انجام گیرد و هرچند درج تاریخ در ظهر نویسی الزامی نیست ، چنانچه تاریخ ظهر نویسی معلوم نباشد ، انجام آن در مهلت قانونی مفروض است ] 1 ، ص 252 و 253 [ .

در این مقاله سعی بر آن است که با استناد به اصول و قواعد حاکم بر اسناد تجاری از جمله اصل عدم توجه ایرادات و نظریه ظاهر در اسناد تجاری اثبات گردد که مبنای محاسبه مهلتهای مقرر در قانون ، همان تاریخ مندرج در چک است تا بدین وسیله از تضییع حقوق دارنده چک خصوصاً دارنده با حسن نیت جلوگیری شود .

3- اصل عدم توجه ایرادات

یکی از اصول حاکم بر اسناد تجاری ، اصل عدم توجه به ایرادت یا غیر قابل استناد بودن ایرادات[2] است . طبق اصل مزبور ، مسئولان سند تجاری نمی توانند با توسل به ایرادات مختلف در برابر دارنده اسناد از خود رفع مسئولیت کنند . روابط حقوقی ناشی از سند ، جزء مستحکم ترین روابط حقوقی بوده ، مسئولان آن نمی توانند روابط خود را با دارندگان قبلی در حقوق دارنده فعلی مورد استناد قرار دهند . این اصل با توجه به نیاز تجار و در جهت اعتبار بخشیدن به گردش اسناد تجاری در بین ایشان پذیرفته شده است .

طبق ماده 17 قانون متحد الشکل 7 ژوئن 1930 ژنو در مورد برات : « بدهکار و کلیه مسئولان برات که از طرف دارنده برات به علت عدم تأدیه مبلغ برات علیه آنان اقامه دعوا شده نمی توانند به ایرادات مربوط به روابط حقوقی خود براتکش یا دارندگان قبلی استناد کنند ، مگر آنکه دارنده برات عمداً به زیان بدهکار برات را بدست آورده باشد » ] 4 ، ص 238 [

در مورد چک نیز ماده 22 قانون متحد الشکل 19 مارس 1931 ژنو مقرر داشته : « امضاء کنندگان چک که علیه آنها طرح دعوا شده است نمی توانند در مقابل دارنده چک به روابط خصوصی خود با صادر کنندگان یا دارندگان قبلی سند استناد کنند ، مگر آنکه دارنده هنگام دریافت چک علاماً به زیان بدهکار عمل کرده باشد » ] 5 ، ص 374 [ .

استناد به اصل عدم توجه ایرادات با شرایط زیر در اسناد تجاری پذیرفته است :

اول ) ظهر نویسی سند تجاری باید به جهت انتقال آن صورت گرفته باشد و لذا اگر ظهر نویسی به جهت دادن وکالت برای وصول وجه آن انجام شود ، دارنده آن ، وکیل ظهر نویس است و در نتیجه مسئولان سند می توانند تمام ایراداتی را که در مراجعه چنین ظهر نویسی ابراز کنند و در مقابل دارنده فعلی آن ، یعنی وکیل در وصول نیز مورد استناد قرار داده ، از جهت پرداخت وجه خوداری کنند . مثلاً اگر پس از انقضای مهلتهای قانونی به مسئولان سند تجاری رجوع شود ، ایشان می توانند به همین دلیل از پرداخت وجه خودداری کنند . دوم ) دارنده سند تجاری باید با حسن نیت باشد . در معنای دارنده با حسن نیت اتفاق نظر وجود ندارد . برخی معتقدند منظور از دارنده با حسن نیت ، شخصی است که در زمان ظهر نویسی و انتقال سند به او از عیوب آن آگاه نباشد . عده ای دیگر بر این باورند که اگر ثابت شود ظهر نویسی سند با تبانی دارنده به این جهت انجام شده است که مسئول سند در مقابل دارنده جدید نتواند به ایرادات متوسل شود و مجبور به پرداخت گردد ، اصل عدم توجه به ایرادات پذیرفته نیست و در غیر این صورت ، دارنده قانونی سند ، با حسن نیت تلقی می شود . در دیدگاه سوم که به نظر می رسد در کنوانسیون ژنو هم پذیرفته شده است ، دارنده با حسن نیت شخصی است که در زمان ظهر نویسی سند قصد نداشته باشد با توسل به اصل عدم توجه به ایرادات به مسئول سند زیان وارد کند . البته اصل بر حسن نیت دارنده تجاری است ، مگر با دلایل کافی سوء نیت او ثابت شود ] 6 ، ص 506 [ .

سوم ) ایراداتی که ناشی از روابط شخصی و مستقیم مسئول سند تجاری و دارنده آن است مشمول اصل عدم توجه ایرادات قرار نمی گیرد . به عبارت دیگر ، دارنده سند باید نسبت به روابطی که مورد ایراد قرارمی گیرد بیگانه باشد . مثلاً اگر مسئول سند تجاری به اندازه مبلغ مندرج در آن از دارنده سند طلبکار باشد می تواند با استناد به تهاتر از پرداخت وجه آن خودداری کند .

اصل عدم توجه ایرادات مطلق نیست و در صورتی مربوط به ظاهر سند ، تجاری یا فقدان اهلیت یا اراده باشد، پذیرفته می شود . پس اگر سند تجاری فاقد یکی از شرایط شکلی الزامی باشد ، مسئول سند در مراجعه به دارنده آن می تواند با توسل به همین عیب ظاهری از پرداخت وجه خودداری کند و یا اگر محقق شود مسئول سند در زمان امضا فاقد اهلیت بوده یا امضای او جعل شده است ، در پرداخت وجه سند مسئولیتی نخواهد داشت ] 7 ، ص 139[ .

هرچند اصل عدم توجه ایرادات در مقررات ما به صراحت پیش بینی نشده است ولی علمای حقوق تجارت ایران در باب حکومت این اصل بر اسناد تجاری اتفاق نظر دارند . ] 8 ، ص 65[ . از خلال مواد 249 ، 230 ، 231 و 307 قانون تجارت نیز می توان این اصل را استنباط کرد . رویه محاکم نیز این اصل را در روابط ناشی از اسناد تجاری پذیرفته است . در صورت عدم پذیرش اصل عدم توجه ایرادات ، اعتبار ، اسناد تجاری متزلزل گشته ، گردش آنها متوقف می شود ، حال آنکه سند تجاری در صورتی موجب جلب اعتماد اشخاص دارنده می شود که با گردش آن در هر معامله ، عیوب و نواقص خود را از دست بدهد ] 9 ، ص 107 [ .

در صورتی که چک قبل از انقضای پانزده روز از تاریخ مندرج در آن با ظهر نویسی به دارنده منتقل شود و دارنده چک از وعده دار بودن آن آگاه نباشد و طبق مباحث پیش گفته ، ظرف مهلت قانونی به بانک مراجعه کند . باید بتواند علیه صادر کننده و ظهر نویسان چک اقامه دعوا نماید . ظهر نویس چک نمی تواند به دلیل وعده دار بودن آن و گذشت بیش از پانزده روز از هنگام صدور از خود رفع مسئولیت کند . بر فرض اثبات وعده دار بودن چک در دادگاه ، دارنده چک تحت حمایت اصل غیر قابل ایراد بودن اسناد تجاری قرارمی گیرد . در تأیید این سخن ، « … چکی که از طرف دارنده آن به نفع مدعی ظهر نویسی شده است با فرض اینکه تاریخ حقیقی آن با تاریخ مذکور در آن تفاوت داشته باشد … این اظهارات در مقابل دارنده آن که به نفع او ظهر نویسی شده با توجه به ماده 314 ق . ت . قابل توجه نخواهد بود … و چون خواهان ، دارنده اولیه چک مذکور نبوده ، بلکه این چک از طریق ظهر نویسی به وی واگذار شده ، لذا به لحاظ عدم وجود رابطه پایه ای یا معاملاتی بین وی و صادر کننده چک … ، ایرادات و اعتراضات صادر کننده چک ، گرچه در مقابل دارنده اولیه آن قابلیت طرح و عنوان و توجه را داشته ، ولی در مقابل خواهان … قابل استناد نبوده … » ] 10 ، ص 25 ، 53 [ .

4- نظریه ظاهر

در هیچیگاه از مقررات داخلی ، ماهیت حقوقی اسناد تجاری مطمح نظر قانونگذار نبوده و از جمله در مورد چک ، قانون تجارت ، قانون صدور چک و قانون اصلاحی آن سخنی درباره ماهیت این سند به میان نیامده است . در مقابل ، نحوه تنظیم و شکل ظاهری اسناد تجاری از مهمترین مباحث مقررات راجع به این اسناد به شمار می رود و قانونگذار در این زمینه کاملاً شکل گراست . در مورد چک به مانند برات و سفته ، قانون تجارت در ماده 311و 312 به شکل و نحوه ی تنظیم سند پرداخته است که این شیوه در مقررات بین المللی به چشم می خورد . توجه به ظاهر اسناد تجاری چنان اهمیت دارد که برخی نویسندگان معتقدند نظریه ظاهر [3] به عنوان یک نظریه جدید در کنار نظریه های کلاسیک می تواند بیانگر ماهیت حقوقی این اسناد باشد ] 11 ، ص 26 [ البته با بررسی بیشتر منابع معلوم می گردد حقوقدانان آلمانی بدین لحاظ از مفهوم ظاهر بهره جسته اند تا یک نظریه عمومی برای اسناد اعتباری که به عنوان اسناد با اطمینان عمومی لحاظ می گردند طرح ریزی کنند ] 12 ، ج 2 ، ش 1932 [ .

سندی که با توافق صادر کننده و دارنده اول خلق شده ، به گردش در می آید ، ظاهری را فراهم می کند که اشخاص ثالث بر آن اعتماد می کنند و به همین دلیل ارزش مناسبی مستقل از اراده ای که آن را به وجود آورده است دارد . هر شخصی که سند را امضا کرده متعهد به پرداخت است و هر شخصی که مطابق قاعده


دانلود پایان نامه رشته حقوق:زمان انتقال مالکیت و آثار آن در انواع قراردادهای نفتی


عنوان : زمان انتقال مالکیت و آثار آن در انواع قراردادهای نفتی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ایلام   پایان­نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته حقوق خصوصی   عنوان: زمان انتقال مالکیت و آثار آن در انواع قراردادهای نفتی   تابستان  1395 برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی شود (در فایل […]


دانلود پایان نامه ارشد:نقش مدرسه در پیشگیری از جرایم و تخلفات راهنمایی رانندگی


عنوان :  نقش مدرسه در پیشگیری از جرایم و تخلفات راهنمایی رانندگی (مطالعه موردی دبیرستان های پسرانه شهر شهرکرد) دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات چهارمحال و بختیاری دانشکده ادبیات و علوم انسانی   پایان­نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته حقوق جزا و جرم شناسی عنوان:  نقش مدرسه در پیشگیری از جرایم و […]


دانلود پایان نامه ارشد:تبیین ماهیت حقوقی و ویژگی های معاملات بورس اوراق بهادار


عنوان : تبیین ماهیت حقوقی و ویژگی های معاملات بورس اوراق بهادار دانشگاه آزاد اسلامی واحد قزوین دانشکده ادبیات و علوم انسانی   پایان­نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته حقوق خصوصی   عنوان: تبیین ماهیت حقوقی و ویژگی های معاملات بورس اوراق بهادار استاد راهنما: جناب آقای دکتر استاد مشاور: جناب آقای دکتر   […]


پایان نامه ارشد رشته حقوق با موضوع:امکان تحقق قتل با صدمات غیر جسمانی


عنوان : امکان تحقق قتل با صدمات غیر جسمانی  دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج دانشکده ادبیات و علوم انسانی   پایان­نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته حقوق جزا و جرم شناسی عنوان: امکان تحقق قتل با صدمات غیر جسمانی تابستان  1395 برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی شود (در فایل […]


پایان نامه با موضوع:اصول حاکم بر قانون گذاری کیفری در ایران


عنوان : اصول حاکم بر قانون گذاری کیفری در ایران دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان   پایان نامه برای اخذ درجه کارشناسی ارشد رشته حقوق جزا  و جرم شناسی   عنوان : اصول حاکم بر قانونگذاری کیفری در ایران استاد راهنما : جناب آقای دکتر شادمان فر بهار  1395 برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان […]


Designed By Erfan Powered by Bayan